Khi bố mất không để lại di chúc mà mẹ còn sống, việc đầu tiên không phải là chia, mà là tách: tài sản chung của bố mẹ được chia đôi, một nửa là của mẹ, chỉ nửa còn lại mới là di sản của bố. Phần di sản đó chia đều cho những người ở hàng thừa kế thứ nhất của bố, gồm mẹ, các con và ông bà nội nếu còn sống. Vì vậy mẹ thường nhận hai phần cộng lại: phần tài sản của chính mình và một suất thừa kế.
Nhiều gia đình bỏ qua bước tách, coi cả căn nhà là "của bố để lại" rồi chia cho năm, sáu người. Cách tính đó làm phần của mẹ bị thu nhỏ một cách vô lý và khiến văn bản khai nhận dễ bị trả lại hoặc bị tranh chấp về sau. Bài dưới đây đi từng bước: xác định tài sản nào là chung, ai đứng ở hàng thứ nhất, tính ra số cụ thể bằng ví dụ giả định, và những lựa chọn gia đình có khi mẹ muốn tiếp tục ở trong căn nhà.
Bước đầu tiên: tách phần của mẹ ra khỏi khối tài sản
Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định khi một bên vợ hoặc chồng chết, tài sản chung được chia đôi, trừ khi hai người đã có thoả thuận khác về chế độ tài sản. Phần của người chết mới được chia theo pháp luật về thừa kế. Nói cách khác, nửa căn nhà mà bố mẹ cùng tạo dựng chưa bao giờ là di sản; nó vẫn là tài sản của mẹ, mẹ không cần ai "chia" cho.
Tài sản chung thường gồm những gì vợ chồng có được trong thời kỳ hôn nhân: nhà đất mua sau khi cưới, tiền lương, lãi tiết kiệm, xe, phần vốn kinh doanh, kể cả khi giấy tờ chỉ đứng tên một người. Tài sản riêng của bố là thứ bố có trước khi cưới, được tặng cho riêng hoặc thừa kế riêng trong thời kỳ hôn nhân và không nhập vào tài sản chung. Một mảnh đất ông bà nội để lại riêng cho bố, nếu bố chưa từng nhập vào tài sản chung, là tài sản riêng và toàn bộ trở thành di sản.
Câu hỏi khó nhất thường không phải luật mà là chứng cứ. Sổ đỏ cấp cho "hộ gia đình", nhà mua trước khi cưới nhưng trả góp bằng tiền chung sau khi cưới, đất được cho mà không có giấy tặng cho rõ ràng: những ca này cần gom giấy tờ gốc, hợp đồng, biên lai từ sớm. Khi các bên đồng thuận, công chứng viên sẽ ghi nhận cách xác định tài sản trong văn bản; khi không đồng thuận, đó là điểm tranh chấp đầu tiên và nên hỏi người làm nghề trước khi ký bất cứ thứ gì.
Ai đứng ở hàng thừa kế thứ nhất của bố
Mẹ, với tư cách vợ. Mẹ vừa là chủ sở hữu một nửa tài sản chung, vừa là người thừa kế ở hàng thứ nhất theo Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015. Hai tư cách này độc lập, nhận cả hai không có gì trùng lặp. Nếu bố mẹ đang làm thủ tục ly hôn mà toà chưa ra phán quyết có hiệu lực, mẹ vẫn là vợ và vẫn được thừa kế.
Tất cả các con, không phân biệt. Con trai, con gái, con đã lấy chồng hay ở riêng, con đang ở nước ngoài đều có suất ngang nhau. Con nuôi được đăng ký hợp pháp có quyền như con đẻ. Con riêng của bố với người khác, nếu có, cũng là con đẻ của bố và có suất như các con trong nhà; đây là chỗ các gia đình hay giấu hoặc quên, và là nguyên nhân thường gặp khiến văn bản khai nhận bị huỷ về sau.
Ông bà nội nếu còn sống vào lúc bố mất. Cha đẻ, mẹ đẻ của người chết cũng ở hàng thứ nhất. Nhiều gia đình nghĩ ông bà đã già thì "không tính", nhưng luật tính, và mỗi người có một suất bằng các con. Ông bà muốn để lại cho các cháu thì có thể từ chối hoặc nhường phần bằng văn bản, nhưng phải là ý muốn của chính ông bà.
Con của người con đã mất trước bố. Nếu một người con đã mất trước bố, các cháu của người con đó hưởng phần mà bố mẹ chúng lẽ ra được hưởng. Đây là thừa kế thế vị, chỉ xảy ra khi người con mất trước hoặc cùng thời điểm với bố, không áp dụng cho người con còn sống mà từ chối.
Tính bằng số: một căn nhà, năm người thừa kế
Ví dụ giả định: bố mẹ có một căn nhà mua sau khi cưới, các bên thống nhất giá trị 6 tỷ đồng, ngoài ra không có tài sản hay khoản nợ nào khác. Bố mất, không để lại di chúc. Hàng thứ nhất gồm mẹ, ba người con và bà nội còn sống.
| Bước | Cách tính | Kết quả |
|---|---|---|
| Tách tài sản chung | Chia đôi căn nhà 6 tỷ | Mẹ sở hữu 3 tỷ; di sản của bố là 3 tỷ |
| Đếm suất | Mẹ, ba con, bà nội | 5 suất ngang nhau |
| Một suất | 3 tỷ chia 5 | 600 triệu đồng |
| Mẹ nhận tổng cộng | 3 tỷ của mình cộng 600 triệu thừa kế | 3,6 tỷ, tức 60% căn nhà |
| Mỗi người con | Một suất | 600 triệu, tức 10% căn nhà |
| Bà nội | Một suất | 600 triệu, tức 10% căn nhà |
Đổi một chi tiết, kết quả khác hẳn. Nếu căn nhà là tài sản riêng của bố (ví dụ ông bà nội cho riêng bố), không có bước tách, cả 6 tỷ là di sản, mỗi suất 1,2 tỷ và mẹ chỉ nhận 20%. Nếu cả gia đình bỏ quên bước tách trong khi nhà là tài sản chung, họ cũng sẽ chia ra 1,2 tỷ mỗi suất, và mẹ bị thiệt 2,4 tỷ so với phần đúng của mình. Con số chênh lệch lớn như vậy đủ cho thấy vì sao phải xác định chung hay riêng trước tiên.
Khi bà nội mất sau bố: phần của bà đi về đâu
Ví dụ trên giả định bà nội còn sống lúc bố mất. Nếu sau đó vài tháng bà cũng qua đời mà gia đình chưa kịp chia, suất 600 triệu của bà không biến mất và cũng không tự động về tay mẹ hay các cháu. Nó đã thuộc về bà từ thời điểm bố mất, nên giờ trở thành di sản của bà và chia cho những người thừa kế của bà. Giới làm nghề gọi đây là thừa kế chuyển tiếp.
Người thừa kế hàng thứ nhất của bà là các con của bà, tức các cô, chú, bác của các cháu, cùng với người con là bố đã mất trước bà. Vì bố mất trước bà, phần của bố trong di sản của bà sẽ do các con của bố hưởng theo thế vị. Mẹ, với tư cách con dâu, không ở hàng thừa kế của bà nội. Như vậy một phần căn nhà có thể đi sang tay các cô chú nếu bà nội không để lại di chúc hoặc không từ chối phần của mình khi còn sống.
Hệ quả thực tế: hồ sơ khai nhận sẽ cần thêm giấy chứng tử của bà, giấy tờ chứng minh quan hệ của các cô chú, và chữ ký của họ. Gia đình nào có ông bà già yếu nên nói chuyện sớm về việc ông bà muốn nhận hay nhường phần, thay vì để mọi thứ treo lại rồi phải đi tìm chữ ký của cả một đại gia đình.
Mẹ muốn tiếp tục ở trong nhà: các con có buộc phải chia ngay không
Không. Không có thời hạn bắt buộc phải chia di sản; điều luật giới hạn là thời hiệu yêu cầu chia, tính từ lúc mở thừa kế, theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015 là 30 năm với bất động sản. Gia đình hoàn toàn có thể khai nhận để xác lập quyền của từng người, rồi thoả thuận chưa chia, để mẹ tiếp tục ở và quản lý căn nhà.
Nếu một người con muốn chia ngay trong khi việc chia làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của mẹ, luật cho mẹ với tư cách vợ còn sống quyền đề nghị toà xác định phần của từng người nhưng hoãn việc chia trong một thời hạn nhất định. Thời hạn hoãn không quá ba năm kể từ khi mở thừa kế và có thể được gia hạn thêm một lần nếu hoàn cảnh vẫn chưa thay đổi. Đây là cơ chế bảo vệ người còn sống, không phải cách để giữ di sản mãi mãi.
Nhiều gia đình chọn một hướng gọn hơn: các con lập văn bản thoả thuận phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng, trong đó nhường toàn bộ phần của mình cho mẹ để mẹ đứng tên cả căn. Hướng này đơn giản cho hiện tại nhưng có hệ quả về sau: khi mẹ mất, căn nhà là tài sản riêng của mẹ và sẽ được chia theo di chúc của mẹ hoặc theo hàng thừa kế của mẹ. Các con nên hiểu rõ điều đó trước khi ký, nhất là khi có con riêng của một bên.
Bốn cách gia đình hay chọn và điều cần cân nhắc
Không có cách nào đúng cho mọi nhà. Bảng lựa chọn dưới đây giúp các thành viên nói chuyện với nhau trên cùng một mặt bằng thông tin.
- Chia ngay theo suất và đứng tên chung: minh bạch, mỗi người biết phần mình. Nhược điểm là sau này muốn bán, thế chấp hay sửa nhà đều cần đủ chữ ký của mọi đồng sở hữu.
- Các con nhường hết cho mẹ: mẹ toàn quyền định đoạt, thủ tục sau này nhẹ. Đổi lại các con không còn quyền trên giấy tờ và phụ thuộc vào cách mẹ sắp xếp về sau.
- Một người con nhận nhà, trả tiền cho người khác: hợp với gia đình có một người ở cùng mẹ. Cần định giá thống nhất và thoả thuận rõ thời hạn trả tiền.
- Khai nhận nhưng chưa chia: giữ nguyên hiện trạng cho mẹ ở, quyền của từng người đã được ghi nhận. Phù hợp khi các con chưa có nhu cầu dùng tiền và còn thống nhất được với nhau.
- Bán nhà chia tiền: dứt điểm nhưng thường là lựa chọn cuối cùng khi mẹ có chỗ ở khác hoặc các bên không thể cùng sở hữu.
Dù chọn cách nào, mẹ nên được tham gia quyết định với đầy đủ hiểu biết về phần của mình, không phải chỉ được thông báo sau khi các con đã bàn xong.
Những lỗi tính sai hay gặp nhất
Phần lớn sai sót không đến từ luật phức tạp mà từ thói quen và những giả định trong gia đình.
- Coi cả căn nhà là của bố vì sổ đỏ chỉ đứng tên bố, quên rằng nhà mua trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung.
- Bỏ ông bà nội ra khỏi danh sách vì nghĩ người già không cần, hoặc vì ông bà ở quê xa.
- Cho rằng con gái đã lấy chồng không còn phần, hoặc con trai trưởng được phần nhiều hơn. Luật chia đều cho mọi người cùng hàng.
- Không khai con riêng hoặc con nuôi. Người bị bỏ sót có quyền yêu cầu chia lại, kể cả khi tài sản đã sang tên.
- Mẹ bán hoặc thế chấp cả căn nhà khi chưa làm thủ tục khai nhận, dẫn đến giao dịch bị vướng vì những người thừa kế khác chưa đồng ý.
- Quên các khoản phải trả trước như nợ của bố, chi phí mai táng, rồi chia hết di sản xong mới bị chủ nợ tìm đến.
Nếu trong nhà có bất đồng về tài sản chung hay riêng, có người ở nước ngoài, hoặc có con riêng chưa từng gặp mặt, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một luật sư quen trước khi ra công chứng, để không phải làm lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Sổ đỏ chỉ đứng tên bố thì mẹ có được một nửa không?
Có, nếu căn nhà hoặc thửa đất được tạo lập trong thời kỳ hôn nhân bằng tài sản chung. Việc đứng tên một người không làm tài sản trở thành tài sản riêng. Trường hợp bố có giấy tờ chứng minh đó là tài sản riêng như được tặng cho riêng, thừa kế riêng thì mới khác.
Mẹ có được nhận phần nhiều hơn các con vì là vợ không?
Trong phần di sản của bố, mẹ chỉ có một suất ngang các con. Mẹ được nhiều hơn trên tổng thể là nhờ nửa tài sản chung vốn là của mẹ. Các con có thể tự nguyện nhường thêm phần của mình cho mẹ bằng văn bản tại công chứng.
Ông nội mất trước bố, bà nội còn sống thì tính thế nào?
Chỉ người còn sống vào thời điểm bố mất mới là người thừa kế. Trong trường hợp này bà nội có một suất, ông nội không có. Phần của ông nội đối với tài sản của chính ông là một vụ thừa kế khác, tính theo thời điểm ông mất.
Một người con không chịu ký thì mẹ có bán nhà được không?
Mẹ chỉ được định đoạt phần của mình. Muốn bán cả căn cần sự đồng ý của mọi đồng sở hữu và người thừa kế. Khi không thống nhất được, các bên có thể hoà giải ở cơ sở hoặc yêu cầu toà án chia di sản; nên tìm hiểu kỹ trước khi đi đến bước đó.
Bố có khoản nợ ngân hàng thì chia trước hay trả nợ trước?
Nghĩa vụ tài sản của người chết được thanh toán từ di sản trước khi chia, theo thứ tự luật định, bắt đầu từ chi phí mai táng hợp lý. Nửa tài sản của mẹ không dùng để trả nợ riêng của bố; nếu là nợ chung của vợ chồng thì mẹ vẫn chịu phần nghĩa vụ của mình.
Con đang ở nước ngoài có phải về Việt Nam để ký không?
Không bắt buộc. Người ở nước ngoài có thể ký văn bản uỷ quyền hoặc văn bản liên quan đến di sản tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại, hoặc qua thủ tục công chứng, hợp pháp hoá theo quy định. Nên hỏi tổ chức công chứng dự định làm hồ sơ về hình thức giấy tờ họ chấp nhận.