"Bất hiếu" theo nghĩa đời thường, như ít về thăm, cãi lời, không đóng góp, chưa đủ làm mất quyền thừa kế theo pháp luật. Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015 chỉ loại bỏ quyền hưởng di sản trong bốn nhóm hành vi nghiêm trọng, và ngay cả khi đó, nếu người để lại di sản đã biết mà vẫn cho hưởng theo di chúc thì người đó vẫn được hưởng.
Đây là câu hỏi thường được đặt ra trong những gia đình có một người con bỏ bê cha mẹ, trong khi những người khác gánh hết việc chăm sóc. Bài này phân biệt rõ hai thứ hay bị lẫn: người không được quyền hưởng di sản do luật định, và người bị cha mẹ truất quyền bằng di chúc. Hai cơ chế có điều kiện, hệ quả và cách chứng minh khác nhau.
Bốn nhóm hành vi khiến một người không được quyền hưởng di sản
Theo Điều 621 Bộ luật Dân sự 2015, những người sau đây không được quyền hưởng di sản, dù là thừa kế theo pháp luật:
- Bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, hoặc về hành vi ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản, xâm phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm của người đó.
- Vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng người để lại di sản.
- Bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm tính mạng người thừa kế khác nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ phần di sản mà người thừa kế đó có quyền hưởng.
- Có hành vi lừa dối, cưỡng ép hoặc ngăn cản người để lại di sản trong việc lập di chúc; giả mạo, sửa chữa, huỷ, che giấu di chúc nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản trái với ý chí của người để lại di sản.
Hai nhóm thứ nhất và thứ ba đòi hỏi phải có bản án hình sự kết tội. Không có bản án, việc "đánh cha mẹ", "doạ giết anh em" dù có thật cũng không tự động làm mất quyền theo hai nhóm này. Nhóm thứ hai và thứ tư không đòi hỏi bản án hình sự, nhưng phải được chứng minh, thường là trong vụ án dân sự chia di sản.
Khoản 2 cùng điều quy định ngoại lệ quan trọng: những người kể trên vẫn được hưởng di sản nếu người để lại di sản đã biết hành vi của họ nhưng vẫn cho họ hưởng di sản theo di chúc. Luật tôn trọng sự tha thứ của chính người để lại di sản.
"Vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng" khác với ít quan tâm
Đây là nhóm gần với chữ "bất hiếu" nhất, và cũng là nhóm hay bị viện dẫn sai nhất. Luật Hôn nhân và gia đình quy định con có nghĩa vụ chăm sóc, nuôi dưỡng cha mẹ, đặc biệt khi cha mẹ ốm đau, già yếu, không có khả năng lao động. Vi phạm nghiêm trọng thường được hiểu là khi người có nghĩa vụ và có điều kiện thực hiện mà cố ý bỏ mặc, để người để lại di sản lâm vào cảnh khó khăn, nguy hiểm.
Ví dụ giả định: bà cụ ốm liệt giường, sống một mình, người con trai sống gần, có thu nhập ổn định, được chính quyền và họ hàng nhắc nhở nhiều lần nhưng vẫn không đến chăm, không chu cấp, để bà phải nhờ hàng xóm cho ăn. Đây là trường hợp có thể bị coi là vi phạm nghiêm trọng. Ngược lại, người con ở xa ít về, nhưng vẫn gửi tiền hoặc anh chị em đã thoả thuận phân công người chăm sóc, thì khó bị coi là vi phạm nghiêm trọng.
Cũng cần xem điều kiện của người con. Một người con nghèo, bản thân bệnh tật, không có khả năng chu cấp, không thể bị coi là vi phạm nghĩa vụ nuôi dưỡng chỉ vì không đóng góp. Toà xem xét hoàn cảnh cụ thể của cả hai phía.
Chứng cứ thường dùng: biên bản hoà giải của tổ dân phố hoặc thôn về việc nhắc nhở nghĩa vụ, lời khai hàng xóm, cán bộ y tế, hồ sơ trợ cấp xã hội cho người già cô đơn dù có con, tin nhắn người cha mẹ yêu cầu giúp đỡ mà bị từ chối.
Không được quyền hưởng và bị truất quyền: hai cơ chế khác nhau
Nhiều gia đình nói "tước quyền thừa kế" cho cả hai trường hợp. Thực ra chúng khác nhau đáng kể:
| Tiêu chí | Không được quyền hưởng di sản (Điều 621) | Bị truất quyền bằng di chúc |
|---|---|---|
| Do ai quyết định | Do luật định, khi có hành vi thuộc bốn nhóm | Do người lập di chúc tự quyết, không cần nêu lý do |
| Áp dụng với | Cả thừa kế theo pháp luật và theo di chúc | Chỉ trong phạm vi di chúc đó |
| Phần bắt buộc cho người không phụ thuộc di chúc | Mất cả phần này | Vẫn được hưởng nếu thuộc diện không phụ thuộc nội dung di chúc (Điều 644) |
| Chứng minh | Bản án hình sự hoặc chứng cứ về hành vi | Chỉ cần di chúc hợp pháp |
| Ngoại lệ | Vẫn được hưởng nếu người để lại di sản biết mà vẫn cho hưởng bằng di chúc | Người lập di chúc có thể sửa, huỷ di chúc bất cứ lúc nào |
| Con của người đó có thế vị không | Thế vị chỉ đặt ra khi cha mẹ chết trước; người còn sống bị loại thì phần chia cho người khác | Như cột bên |
Dòng thứ ba là điểm then chốt. Cha mẹ muốn truất quyền một người con đã thành niên, có khả năng lao động thì di chúc truất quyền có hiệu lực trọn vẹn. Nhưng nếu người con đó chưa thành niên hoặc không có khả năng lao động, họ vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật, trừ khi chính họ rơi vào trường hợp không được quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận.
Nhóm che giấu, giả mạo di chúc trong thực tế
Giấu di chúc để chia theo pháp luật. Một người con tìm thấy di chúc của cha để lại phần lớn cho em gái, giấu đi rồi rủ cả nhà chia đều theo pháp luật. Nếu bị phát hiện và chứng minh được, người đó có thể không được quyền hưởng di sản, kể cả phần lẽ ra được chia theo pháp luật.
Ép cha mẹ già lập di chúc. Đưa người cao tuổi đi lập di chúc khi họ đang bệnh nặng, đứng bên cạnh thúc ép, đe doạ bỏ mặc nếu không ký. Hành vi cưỡng ép này vừa làm di chúc có thể vô hiệu, vừa có thể làm người ép mất quyền hưởng di sản.
Sửa chữa di chúc viết tay. Thêm bớt chữ, thay số tiền, thay tên người hưởng trên di chúc tự viết. Đây là giả mạo, sửa chữa di chúc; ngoài hệ quả về thừa kế, còn có thể bị xử lý về hình sự tuỳ mức độ.
Ngăn cản cha mẹ lập hoặc sửa di chúc. Không cho công chứng viên, người làm chứng tiếp cận, cất giấy tờ tuỳ thân của cha mẹ để họ không thể đi lập di chúc mới. Chứng minh hành vi này khó, nhưng nếu có chứng cứ, hệ quả giống như giả mạo.
Những lý do hay bị viện dẫn nhầm
"Đã ra ở riêng, được cho đất rồi." Việc cha mẹ đã cho một người con tài sản khi còn sống không làm người đó mất quyền thừa kế phần còn lại. Tài sản đã tặng cho là của người con, phần di sản sau này vẫn chia theo hàng, trừ khi cha mẹ lập di chúc khác hoặc các bên thoả thuận tính bù.
"Lấy chồng xa, không lo giỗ chạp." Không lo việc thờ cúng, giỗ chạp không thuộc bốn nhóm của Điều 621. Người con gái lấy chồng xa vẫn là người thừa kế hàng thứ nhất như mọi người con khác.
"Đã viết giấy từ bỏ quyền thừa kế từ khi cha mẹ còn sống." Từ chối nhận di sản chỉ có giá trị khi thực hiện sau thời điểm mở thừa kế, trước khi chia, bằng văn bản. Giấy cam kết "không nhận gì" ký khi cha mẹ còn sống thường không có giá trị như một văn bản từ chối di sản, dù có thể là chứng cứ về ý chí.
"Có tiền án về tội khác." Chỉ bản án về các hành vi Điều 621 liệt kê mới làm mất quyền, như xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, ngược đãi nghiêm trọng người để lại di sản. Một người từng bị kết án về tội trộm cắp, lừa đảo hay vi phạm an toàn giao thông vẫn là người thừa kế bình thường.
Khi bạn cho rằng một người thừa kế không được quyền hưởng
Nếu gia đình bạn có người thừa kế rơi vào một trong các trường hợp trên và bạn muốn loại họ khỏi việc chia, thứ tự hợp lý là:
- Xác định chính xác nhóm hành vi. Với nhóm cần bản án, kiểm tra đã có bản án hình sự có hiệu lực chưa; nếu chưa có, không thể viện dẫn hai nhóm đó.
- Kiểm tra người để lại di sản có di chúc nào cho người đó hưởng không. Nếu có, và người để lại di sản đã biết hành vi, ngoại lệ ở khoản 2 Điều 621 có thể áp dụng.
- Gom chứng cứ: bản án, biên bản hoà giải, lời khai người làm chứng, chứng từ, tin nhắn, hồ sơ y tế, bản gốc di chúc nếu nghi bị sửa.
- Trao đổi với các người thừa kế khác. Nếu chính người bị cho là không được quyền hưởng cũng thừa nhận và tự nguyện không nhận, các bên có thể thể hiện điều này trong văn bản tại công chứng.
- Nếu họ không thừa nhận, công chứng viên không thể tự loại một người thừa kế. Khi đó cần yêu cầu toà án chia di sản và xác định người đó không được quyền hưởng.
Đây là tranh chấp giữa người thân với nhau, chứng cứ thường nằm trong nhà, dễ bị cảm xúc chi phối. Nên có luật sư đánh giá trước khi đưa ra yêu cầu, vì cáo buộc một người thân "ngược đãi cha mẹ" mà không chứng minh được có thể làm gia đình rạn nứt vĩnh viễn.
Nếu bạn là người bị cáo buộc
Bị anh chị em cho là bất hiếu và đòi loại khỏi việc chia là trải nghiệm nặng nề. Trước hết, hãy nhớ quyền thừa kế chỉ mất trong bốn nhóm luật định, có điều kiện chặt. Ít về thăm, mâu thuẫn với cha mẹ, không góp tiền sửa nhà, tự chúng không làm mất quyền.
Hãy giữ lại chứng cứ về những gì bạn đã làm: chứng từ chuyển tiền chu cấp, tin nhắn hỏi thăm, hoá đơn thuốc men đã mua, thoả thuận phân công chăm sóc với anh chị em. Nếu có những lúc bạn không thể chăm sóc vì hoàn cảnh riêng như bệnh tật, đi làm xa, nuôi con nhỏ, cũng nên có giấy tờ chứng minh.
Khi tranh chấp đã căng, tránh đáp trả bằng cách đăng lên mạng xã hội hay đe doạ. Một buổi hoà giải có người trung gian thường giúp mọi người nhìn lại sự việc bình tĩnh hơn. Nếu sự việc đến toà, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để chuẩn bị phần trình bày và chứng cứ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Con không chăm sóc cha mẹ có bị mất quyền thừa kế không?
Chỉ khi hành vi đó là vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ nuôi dưỡng, tức có điều kiện mà cố ý bỏ mặc khiến cha mẹ lâm vào cảnh khó khăn. Ít về thăm, ít đóng góp hay mâu thuẫn trong gia đình chưa đủ làm mất quyền thừa kế.
Đánh cha mẹ có bị tước quyền thừa kế không?
Theo Điều 621, người bị kết án về hành vi cố ý xâm phạm sức khoẻ hoặc ngược đãi nghiêm trọng, hành hạ người để lại di sản thì không được quyền hưởng di sản. Nhóm này cần có bản án hình sự kết tội.
Cha mẹ đã tha thứ thì người con có được hưởng lại không?
Có, nếu người để lại di sản đã biết hành vi nhưng vẫn cho người đó hưởng di sản theo di chúc. Sự tha thứ cần được thể hiện bằng di chúc; lời nói miệng thường khó chứng minh.
Truất quyền thừa kế bằng di chúc có cần nêu lý do không?
Không. Người lập di chúc có quyền truất quyền hưởng di sản của người thừa kế mà không cần nêu lý do. Tuy nhiên người bị truất vẫn được hưởng phần tối thiểu nếu thuộc diện không phụ thuộc nội dung di chúc.
Giấu di chúc của cha mẹ có bị mất quyền thừa kế không?
Có thể. Người che giấu di chúc nhằm hưởng di sản trái ý chí người để lại di sản thuộc diện không được quyền hưởng di sản theo Điều 621, kể cả phần lẽ ra được chia theo pháp luật, nếu hành vi được chứng minh.
Công chứng viên có tự loại người thừa kế bất hiếu được không?
Không. Công chứng viên không phân xử tranh chấp. Nếu người bị cho là không được quyền hưởng không thừa nhận, các người thừa kế khác phải yêu cầu toà án chia di sản và xác định quyền của người đó.