Tiền gửi, tài khoản, ví điện tử và các sản phẩm đầu tư của người mất chỉ chi trả được cho người thừa kế khi văn bản thừa kế mô tả đúng từng khoản theo cách tổ chức đang giữ tiền nhận diện được. Nhiều gia đình ký xong văn bản công chứng, mang tới ngân hàng thì bị trả lại vì ghi thiếu số tài khoản, ghi số dư sai, hoặc sót hẳn một sổ tiết kiệm phát hiện sau.
Bài này không nhắc lại thủ tục nhận tiền tại quầy của từng ngân hàng. Nó tập trung vào phần chuẩn bị mà gia đình tự làm được: tìm xem người mất có tiền ở đâu, xin xác nhận số dư trước khi công chứng, mô tả từng loại tài sản ra sao, xử lý khoản tiền chuyển vào sau ngày mất, và vì sao không nên dùng ứng dụng, mã PIN của người mất để tự rút.
Vì sao văn bản ghi sai là tổ chức chi trả trả hồ sơ
Ngân hàng hay công ty ví điện tử không xét lại ai là người thừa kế. Họ căn cứ vào văn bản thừa kế có công chứng hoặc bản án của toà để chi trả, và chỉ chi cho đúng tài sản được nêu. Nếu văn bản ghi "toàn bộ tiền gửi tại ngân hàng X" mà không có số sổ, số tài khoản, nhân viên không có căn cứ đối chiếu, nhất là khi người mất có nhiều sổ. Nếu văn bản ghi số dư cụ thể mà số thực tế khác do tiền lãi, họ cũng có thể đề nghị làm lại.
Hậu quả là gia đình phải quay về phòng công chứng lập văn bản bổ sung hoặc sửa đổi, đủ chữ ký của mọi người thừa kế. Với những nhà có người ở xa, ở nước ngoài, một lượt ký lại có khi kéo dài cả tháng. Cách tránh là làm ngược thứ tự: xác minh tài sản và số dư trước, công chứng sau.
Một điểm nữa: tiền gửi đứng tên người mất nhưng hình thành trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung của vợ chồng. Văn bản thừa kế phải tách phần của người vợ hoặc chồng còn sống trước khi chia phần di sản, giống như với nhà đất.
Tìm xem người mất có tiền ở những đâu
Không có một cơ sở dữ liệu công khai nào cho người thừa kế tra toàn bộ tài khoản của người mất. Gia đình thường phải ghép từ nhiều nguồn:
- Sổ tiết kiệm giấy, thẻ ngân hàng, giấy xác nhận tiền gửi, hợp đồng tiền gửi có kỳ hạn cất trong nhà.
- Thư báo, sao kê, thông báo đáo hạn gửi về địa chỉ nhà hoặc hộp thư điện tử mà gia đình được phép xem.
- Tin nhắn biến động số dư trên điện thoại của người mất, chỉ để biết tên ngân hàng, không dùng để giao dịch.
- Giấy tờ vay vốn, thế chấp, bảo hiểm: ngân hàng nơi người mất vay thường cũng là nơi có tài khoản thanh toán.
- Hợp đồng mua chứng chỉ quỹ, trái phiếu, bảo hiểm có yếu tố đầu tư; tài khoản chứng khoán xử lý theo quy trình riêng của công ty chứng khoán.
- Hỏi trực tiếp các ngân hàng gần nơi người mất sống hoặc làm việc, mang giấy chứng tử và giấy tờ chứng minh quan hệ để đề nghị kiểm tra.
Người thân, đồng nghiệp đôi khi biết người mất có gửi tiền ở đâu. Hãy hỏi nhẹ nhàng trong những ngày đầu, vì càng để lâu, thông tin càng dễ thất lạc.
Xin xác nhận số dư trước khi công chứng
Bước này giúp văn bản thừa kế ghi đúng ngay từ lần đầu. Trình tự thường như sau, chi tiết theo quy định của từng tổ chức:
- Một người thừa kế, hoặc người được những người khác uỷ quyền, đến chi nhánh nơi người mất mở sổ hoặc mở tài khoản.
- Nộp giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ với người mất, căn cước; đề nghị ngân hàng xác nhận các khoản tiền gửi đứng tên người mất.
- Đề nghị văn bản xác nhận ghi rõ số tài khoản, số sổ, kỳ hạn, số dư gốc tại ngày người mất qua đời và cách tính lãi tiếp theo.
- Hỏi luôn danh mục giấy tờ ngân hàng yêu cầu khi chi trả cho người thừa kế, mẫu văn bản họ chấp nhận, có cần tất cả người thừa kế có mặt khi nhận không.
- Mang văn bản xác nhận tới tổ chức công chứng để soạn văn bản thừa kế khớp với thông tin của ngân hàng.
Ngân hàng có nghĩa vụ giữ bí mật thông tin khách hàng, nên mỗi nơi có cách xác minh người đề nghị riêng. Nếu bị từ chối, hãy hỏi rõ còn thiếu giấy gì thay vì tranh luận tại quầy.
Mô tả từng loại tài sản trong văn bản thừa kế
Bảng dưới gợi ý các thông tin nên có để tổ chức đang giữ tiền nhận diện đúng tài sản. Công chứng viên sẽ điều chỉnh câu chữ, nhưng gia đình nên mang đủ dữ liệu:
| Loại tài sản | Thông tin cần ghi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Sổ tiết kiệm giấy | Tên ngân hàng, chi nhánh, số sổ, số tiền gốc, kỳ hạn, ngày gửi | Ghi "cùng toàn bộ tiền lãi phát sinh" để khỏi lệch số dư |
| Tài khoản thanh toán | Tên ngân hàng, số tài khoản, số dư tại ngày xác nhận | Số dư có thể thay đổi do phí, lãi; ghi theo xác nhận kèm cụm "và các khoản phát sinh" |
| Tiền gửi có kỳ hạn mở trực tuyến | Số hợp đồng hoặc mã khoản tiền gửi theo xác nhận của ngân hàng | Không có sổ giấy nên càng cần văn bản xác nhận |
| Ví điện tử | Tên tổ chức cung ứng ví, số định danh ví theo xác nhận của tổ chức đó | Mỗi công ty có quy trình riêng; hỏi trước |
| Chứng chỉ quỹ, trái phiếu | Tên quỹ hoặc tổ chức phát hành, số lượng, mã tài khoản giao dịch | Có thể nhận bằng chuyển quyền sở hữu hoặc bán lại lấy tiền tuỳ quy định sản phẩm |
Cổ phiếu niêm yết và tài khoản chứng khoán có quy trình riêng qua công ty chứng khoán và tổ chức lưu ký, không nên gộp chung cách mô tả với tiền gửi.
Nếu người mất có tiền ở nhiều nơi, hãy lập trước một bảng kê riêng gồm tên tổ chức, loại tài sản, số hiệu và số dư theo xác nhận, rồi đưa cho công chứng viên. Một bảng kê sạch giúp văn bản thừa kế liệt kê đủ trong một lần và giúp mỗi ngân hàng chỉ cần đối chiếu đúng dòng của mình.
Khoản tiền chuyển vào sau ngày người thân mất
Tài khoản của người mất vẫn có thể nhận tiền sau ngày mất: lương tháng cuối, lương hưu, trợ cấp, tiền thuê nhà do người thuê chuyển, tiền hoàn từ một giao dịch trước đó. Những khoản này không giống nhau về bản chất.
Lương còn nợ của tháng người lao động còn làm việc và các khoản tiền người mất đã có quyền nhận trước khi mất thường là di sản. Ngược lại, khoản chi trả cho khoảng thời gian sau thời điểm chấm dứt hưởng, như lương hưu của các tháng sau khi mất, có thể bị cơ quan chi trả đề nghị thu hồi. Chế độ tử tuất, mai táng phí của bảo hiểm xã hội lại là quyền của thân nhân theo quy định riêng, không chia như di sản thông thường. Chi tiết và mức hưởng bạn đối chiếu với cơ quan bảo hiểm xã hội nơi người mất đang hưởng.
Vì vậy nên báo cho cơ quan chi trả lương hưu, người thuê nhà và các đối tác biết việc người thân đã mất, để họ dừng chuyển khoản hoặc chuyển theo hướng dẫn mới. Văn bản thừa kế nên ghi rõ tiền thuê nhà phát sinh sau ngày mất thuộc về ai, tránh tranh cãi về sau.
Không dùng ứng dụng, mã PIN của người mất để tự rút
Nhiều gia đình biết mật khẩu ứng dụng ngân hàng hoặc mã PIN thẻ của người thân, và nghĩ rằng rút tiền ra cho nhanh rồi chia sau. Việc này đặt người rút vào thế khó. Khi chủ tài khoản đã mất, giao dịch nhân danh họ không còn căn cứ uỷ quyền, và tiền rút ra là tài sản của tất cả người thừa kế chứ không riêng người cầm điện thoại.
Nếu sau này có anh chị em không đồng ý, người đã rút có thể bị yêu cầu hoàn trả, và chuyện tiền bạc trở thành nguyên nhân mâu thuẫn kéo dài. Ngân hàng cũng có thể phát hiện giao dịch bất thường sau khi nhận được giấy chứng tử và yêu cầu giải trình.
Cách an toàn là báo ngân hàng việc chủ tài khoản qua đời để tài khoản được quản lý theo quy trình dành cho trường hợp này, rồi nhận tiền qua văn bản thừa kế. Nếu cần tiền gấp cho tang lễ, hãy hỏi ngân hàng về quy trình chi trả chi phí mai táng từ tài khoản của người mất, hoặc để một người ứng trước và ghi khoản này vào văn bản phân chia để được hoàn lại.
Một người đại diện nhận tiền rồi chia lại
Uỷ quyền rõ phạm vi. Những người thừa kế khác lập văn bản uỷ quyền có công chứng hoặc chứng thực cho một người nhận tiền tại ngân hàng, ghi rõ tài khoản nào, sổ nào.
Thống nhất cách chia trước. Văn bản thoả thuận phân chia ghi tỷ lệ hoặc số tiền mỗi người nhận. Người đại diện chuyển khoản lại cho từng người và giữ chứng từ.
Minh bạch sau khi nhận. Gửi cho cả nhà ảnh chụp chứng từ nhận tiền của ngân hàng và chứng từ chuyển cho từng người. Việc này mất vài phút nhưng giữ được lòng tin.
Khoản phát hiện muộn. Nếu sau khi chia lại tìm thấy thêm một sổ tiết kiệm, gia đình lập văn bản thừa kế bổ sung cho riêng khoản đó; không nên để một người tự rút vì "đằng nào cũng chia".
Người thừa kế chưa thành niên. Phần tiền của con nhỏ thường được nhận qua người đại diện theo pháp luật hoặc người giám hộ. Gia đình nên cân nhắc gửi tiết kiệm đứng tên cháu hoặc ghi rõ cách quản lý trong văn bản phân chia, để khoản tiền đó không lẫn vào chi tiêu chung của người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Không biết người mất gửi tiền ở ngân hàng nào thì tìm thế nào?
Không có nơi tra tập trung cho người thừa kế. Gia đình ghép thông tin từ sổ, thẻ, thư báo, tin nhắn biến động số dư, hồ sơ vay vốn, rồi mang giấy chứng tử và giấy tờ chứng minh quan hệ đến từng ngân hàng để đề nghị kiểm tra.
Có cần biết chính xác số dư trước khi công chứng văn bản thừa kế không?
Nên biết. Xin ngân hàng xác nhận số tài khoản, số sổ và số dư tại ngày mất, rồi ghi kèm cụm "cùng toàn bộ tiền lãi và các khoản phát sinh" để văn bản không bị lệch khi ngân hàng đối chiếu.
Ví điện tử của người mất có được nhận thừa kế không?
Số dư trong ví là tài sản của người mất nên là di sản. Mỗi tổ chức cung ứng ví có quy trình riêng, thường yêu cầu giấy chứng tử, văn bản thừa kế và giấy tờ của người nhận. Hỏi tổ chức đó trước khi công chứng.
Lương hưu chuyển vào tài khoản sau khi người thân mất có phải trả lại không?
Khoản chi cho thời gian sau thời điểm chấm dứt hưởng có thể bị cơ quan chi trả đề nghị thu hồi. Nên báo sớm cho cơ quan bảo hiểm xã hội nơi người mất hưởng lương hưu và đối chiếu quy định hiện hành.
Biết mã PIN thẻ của bố thì có nên rút tiền trước cho tiện không?
Không nên. Khi chủ tài khoản đã mất, tiền là di sản chung của những người thừa kế. Người rút có thể bị yêu cầu hoàn trả và dễ gây mâu thuẫn. Nhận tiền qua văn bản thừa kế là cách an toàn cho mọi người.
Đã chia xong mới phát hiện thêm một sổ tiết kiệm thì làm sao?
Lập văn bản thừa kế bổ sung cho riêng sổ đó với đủ chữ ký của những người thừa kế, rồi mang tới ngân hàng nhận tiền. Không cần làm lại toàn bộ văn bản cũ nếu các tài sản đã chia không thay đổi.