Khi khai nhận di sản theo di chúc, công chứng viên kiểm tra di chúc có hợp pháp về người lập, nội dung và hình thức không, di chúc còn hiệu lực đến đâu vào thời điểm người lập mất, và có ai được hưởng phần bắt buộc không có tên trong di chúc. Phần nào di chúc không có hiệu lực, hoặc tài sản nào di chúc không nhắc tới, thì phần đó chia theo pháp luật, và những người thừa kế theo pháp luật phải cùng tham gia văn bản.
Nhiều gia đình nghĩ có di chúc là xong: cầm di chúc ra công chứng, người được chỉ định ký nhận. Thực tế, di chúc chỉ là điểm xuất phát. Một di chúc viết tay lâu năm, một người được hưởng đã mất trước người lập, một căn nhà chung vợ chồng được "để lại hết" — mỗi chi tiết đều có thể khiến hồ sơ phải tính lại. Bài này đi qua những điểm công chứng viên soi kỹ nhất, để bạn chuẩn bị trước.
Mang gì khi đi khai nhận theo di chúc
Ngoài bộ giấy tờ chung của mọi hồ sơ thừa kế như trích lục khai tử, giấy tờ tài sản, giấy tờ tuỳ thân, hồ sơ có di chúc cần thêm những thứ sau. Thiếu bản gốc di chúc là lý do gặp nhiều nhất khiến công chứng viên chưa nhận hồ sơ.
- Bản gốc di chúc. Nếu di chúc đang gửi giữ tại tổ chức công chứng hoặc ở người được giao giữ, cần lấy ra theo đúng thủ tục và có biên bản giao nhận khi cần.
- Tất cả các bản di chúc mà gia đình biết, kể cả bản cũ, để công chứng viên xác định bản nào có hiệu lực với tài sản nào.
- Giấy tờ về người làm chứng nếu di chúc có người làm chứng, phòng khi cần xác minh.
- Giấy tờ chứng minh quan hệ của những người có thể được hưởng phần bắt buộc: vợ hoặc chồng, cha mẹ, con chưa thành niên, con thành niên không có khả năng lao động.
- Giấy tờ chứng minh tài sản chung hay riêng nếu di chúc định đoạt tài sản tạo lập trong thời kỳ hôn nhân.
- Trích lục khai tử của người được hưởng theo di chúc nếu người đó đã mất, kèm mốc thời gian để so với ngày mất của người lập.
Nếu di chúc đã được công bố trong gia đình, mang theo biên bản hoặc giấy tờ liên quan đến việc công bố. Việc công bố di chúc, ai giữ và đọc trước cả nhà là chủ đề riêng trên trang này; ở bước khai nhận, điều quan trọng là bản gốc và đủ các bản.
Công chứng viên soi những gì ở một bản di chúc
Người lập có đủ điều kiện không. Bộ luật Dân sự 2015, Điều 630, đặt điều kiện người lập minh mẫn, sáng suốt khi lập, không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép. Di chúc đã công chứng hoặc chứng thực thì việc này đã được kiểm tra lúc lập. Di chúc viết tay không người làm chứng thì công chứng viên chỉ có thể xem hình thức và hỏi những người liên quan; nếu có người nghi ngờ có căn cứ, việc kết luận thuộc về toà án.
Hình thức có đúng không. Di chúc tự viết tay phải do chính người lập viết và ký. Di chúc đánh máy hoặc nhờ người khác viết thì cần người làm chứng theo đúng quy định. Người không biết chữ hay có hạn chế về thể chất lập di chúc phải có người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực. Sai hình thức có thể làm di chúc không hợp pháp.
Ngày lập và thứ tự các bản. Nhiều bản di chúc cùng định đoạt một tài sản thì bản lập sau có hiệu lực. Di chúc thiếu ngày tháng khiến việc so sánh rất khó. Công chứng viên sẽ hỏi gia đình có biết bản nào khác không.
Nội dung có rõ không. Di chúc phải xác định được ai hưởng tài sản nào. Câu chữ như "để lại nhà cho các con" mà không nói ai bao nhiêu thì những người được hưởng cần thoả thuận cách chia. Câu chữ mâu thuẫn nhau thì phải làm rõ, có khi cần toà án giải thích.
Tài sản trong di chúc còn không. Di chúc định đoạt căn nhà mà người lập đã bán trước khi mất thì phần đó không còn gì để thực hiện. Theo Điều 643, di sản để lại không còn vào thời điểm mở thừa kế thì di chúc không có hiệu lực ở phần đó; nếu tài sản chỉ còn một phần thì phần di chúc về phần còn lại vẫn có hiệu lực.
Người được hưởng theo di chúc mất trước người lập
Đây là ca gây bất ngờ nhiều nhất. Ví dụ giả định: bà lập di chúc để lại mảnh vườn cho con trai thứ hai. Người con trai mất trước bà ba năm. Bà mất mà không kịp sửa di chúc. Nhiều gia đình nghĩ các con của người con trai, tức là cháu nội, sẽ thay cha nhận mảnh vườn. Thực tế không phải vậy.
Bộ luật Dân sự 2015 quy định di chúc không có hiệu lực toàn bộ hoặc một phần khi người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc. Phần di sản liên quan đến người đó được chia theo pháp luật. Thừa kế thế vị chỉ áp dụng trong thừa kế theo pháp luật, không áp dụng để các cháu "thay" cha nhận phần theo di chúc. Kết quả ở ví dụ trên: mảnh vườn chia theo pháp luật cho những người thừa kế của bà, trong đó các cháu nội được thế vị phần mà người con trai lẽ ra được hưởng theo pháp luật, chứ không phải toàn bộ mảnh vườn.
Với người lập di chúc, bài học là nên rà lại di chúc khi có người được hưởng qua đời, hoặc ghi sẵn phương án thay thế trong di chúc. Với người khai nhận, cần mang trích lục khai tử của người được hưởng đã mất để công chứng viên tính đúng. Che giấu việc người được hưởng đã mất trước để giữ nguyên phân chia theo di chúc là khai không đúng, văn bản có nguy cơ bị huỷ.
Khi nào một phần di sản vẫn phải chia theo pháp luật
Có di chúc không có nghĩa toàn bộ di sản đi theo di chúc. Bảng dưới tóm tắt các trường hợp phần di sản quay về chia theo pháp luật, theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, và hệ quả cho việc lập văn bản.
| Tình huống | Phần nào chia theo pháp luật | Ai phải tham gia văn bản |
|---|---|---|
| Di chúc không định đoạt hết tài sản | Tài sản không được nhắc trong di chúc | Những người thừa kế theo pháp luật, cùng với người hưởng theo di chúc |
| Một phần di chúc không hợp pháp | Phần di sản liên quan đến phần di chúc đó | Những người thừa kế theo pháp luật |
| Người được hưởng theo di chúc chết trước hoặc cùng lúc với người lập | Phần đã định cho người đó | Những người thừa kế theo pháp luật, kể cả cháu thế vị nếu có |
| Người được hưởng theo di chúc từ chối nhận | Phần đã định cho người từ chối | Những người thừa kế theo pháp luật |
| Người được hưởng không có quyền hưởng di sản | Phần đã định cho người đó | Những người thừa kế theo pháp luật |
| Di chúc định đoạt cả tài sản chung vợ chồng | Phần của người vợ hoặc chồng còn sống không phải di sản; di chúc chỉ có hiệu lực với phần của người lập | Người vợ hoặc chồng còn sống tham gia để xác định phần |
Hệ quả thực tế: một hồ sơ có di chúc vẫn có thể phải mời toàn bộ những người thừa kế theo pháp luật ra ký. Gia đình nên lường trước, vì người được hưởng theo di chúc thường nghĩ chỉ mình mình phải đến.
Phần bắt buộc của người không có tên trong di chúc
Bộ luật Dân sự 2015, Điều 644, bảo vệ một nhóm người dù di chúc không cho hoặc cho ít: con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ, chồng, con thành niên không có khả năng lao động. Họ vẫn được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trừ khi họ từ chối hoặc không có quyền hưởng.
Ở bước khai nhận, điều này có nghĩa công chứng viên sẽ hỏi: người mất còn cha mẹ không, vợ hoặc chồng còn sống không, có con nào chưa thành niên hay con lớn không có khả năng lao động không. Nếu có, phần của họ phải được tính trước, và phần của người hưởng theo di chúc giảm tương ứng. Cách tính hai phần ba suất cụ thể bằng số có bài riêng trên trang này trong mục chia di sản.
Người hưởng phần bắt buộc có thể tự nguyện không nhận, bằng văn bản từ chối hoặc thoả thuận. Nhưng không ai được ép họ. Riêng con chưa thành niên, như đã nói ở bài về người thừa kế chưa thành niên, cha mẹ không dễ từ chối thay con. Hồ sơ có di chúc gạt một đứa trẻ ra ngoài thường phải tính lại phần bắt buộc cho đứa trẻ đó.
Khi gia đình không đồng ý với di chúc
Có những di chúc khiến một số người trong nhà bất bình: chia không đều, để hết cho một người, hoặc cho người ngoài gia đình. Bất bình về tình cảm không làm di chúc mất hiệu lực. Di chúc hợp pháp thể hiện ý chí của người mất, và người được hưởng theo di chúc có quyền khai nhận đúng phần đó, sau khi đã tính phần bắt buộc.
Nếu có người cho rằng di chúc không hợp pháp, ví dụ người lập không còn minh mẫn, bị ép buộc, hoặc chữ viết không phải của người lập, họ có thể khiếu nại trong thời gian niêm yết hoặc yêu cầu toà án xác định. Khi đó công chứng viên thường tạm dừng. Việc giám định chữ viết, xác minh tình trạng sức khoẻ của người lập lúc lập di chúc là việc của toà án và cơ quan giám định, không phải của công chứng viên.
Ngược lại, nếu tất cả những người có liên quan, cả người hưởng theo di chúc lẫn những người thừa kế theo pháp luật, đều đồng ý một cách chia khác, họ có thể thoả thuận. Cách làm phổ biến là người hưởng theo di chúc nhận rồi tặng cho, hoặc các bên cùng lập văn bản thoả thuận phân chia với sự hướng dẫn của công chứng viên. Ca có giá trị lớn hoặc nhiều ý kiến trái chiều nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc viết tay không công chứng có dùng để khai nhận được không?
Được, nếu di chúc đáp ứng điều kiện hợp pháp về người lập, nội dung và hình thức theo Bộ luật Dân sự 2015. Công chứng viên sẽ xem xét kỹ hơn so với di chúc đã công chứng. Nếu có người nghi ngờ tính xác thực với căn cứ rõ ràng, việc khai nhận có thể phải chờ toà án kết luận.
Người được hưởng theo di chúc mất trước người lập thì con của họ có được nhận thay không?
Không theo di chúc. Phần di chúc liên quan đến người chết trước người lập không có hiệu lực, phần di sản đó chia theo pháp luật. Con của người đó có thể được thế vị trong phần chia theo pháp luật nếu đủ điều kiện, nhưng không nhận thay toàn bộ phần đã định trong di chúc.
Di chúc để lại căn nhà chung của hai vợ chồng cho con thì có hiệu lực không?
Di chúc chỉ có hiệu lực với phần tài sản của người lập. Nếu căn nhà là tài sản chung, nửa của người vợ hoặc chồng còn sống không phải di sản. Người con chỉ nhận theo di chúc phần của người đã mất, còn phần kia thuộc về người còn sống trừ khi họ tặng cho.
Có di chúc rồi có phải niêm yết không?
Có. Văn bản khai nhận hay thoả thuận phân chia lập tại tổ chức công chứng đều qua bước niêm yết, dù hưởng theo di chúc hay theo pháp luật. Niêm yết giúp phát hiện người được hưởng phần bắt buộc bị bỏ sót, hoặc có người cho rằng di chúc không hợp pháp.
Tìm thấy một bản di chúc mới sau khi đã khai nhận theo bản cũ thì sao?
Bản di chúc lập sau có thể thay thế bản trước với tài sản cùng được định đoạt. Những người liên quan nên cùng xem xét bản mới; nếu bản mới hợp pháp và thay đổi phân chia, văn bản đã công chứng có thể phải huỷ và lập lại theo thoả thuận, hoặc toà án giải quyết khi không thống nhất.
Người hưởng theo di chúc là người ngoài gia đình thì có khai nhận được không?
Được. Di chúc có thể chỉ định bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào hưởng di sản. Người đó khai nhận như mọi người hưởng theo di chúc khác, với điều kiện phần bắt buộc của người thân thuộc diện được bảo vệ đã được tính. Nghĩa vụ thuế khi nhận có thể khác với người thân, cần đối chiếu.