Muốn để một người đứng tên toàn bộ di sản, những người còn lại có hai cách: lập văn bản từ chối nhận di sản, hoặc cùng ký văn bản thoả thuận phân chia trong đó họ tặng cho phần mình được hưởng cho người đứng tên. Hai cách có thể cho ra cùng một cuốn sổ đỏ, nhưng khác nhau ở chỗ phần nhường đi về tay ai, làm được đến lúc nào, và có bị dùng để né nợ hay không.
Câu chuyện quen thuộc: bố mẹ mất, các anh chị đều đã có nhà, thống nhất để căn nhà cho người em út đang ở chăm bố mẹ những năm cuối. Ý định thì rõ, nhưng nếu chọn sai cách, phần nhường có thể rơi một phần sang người không định cho, hoặc cả nhà phải làm lại văn bản. Bài này so sánh hai cách một cách cụ thể, với ví dụ giả định cho từng ca.
So sánh nhanh hai cách nhường phần
Bảng dưới dựa trên quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về từ chối nhận di sản (Điều 620) và cách lập văn bản thoả thuận phân chia di sản lâu nay tại tổ chức công chứng. Phần thuế, phí chỉ nêu nguyên lý; mức cụ thể đối chiếu khi làm hồ sơ sang tên.
| Tiêu chí | Từ chối nhận di sản | Tặng cho phần mình trong thoả thuận phân chia |
|---|---|---|
| Phần nhường đi về tay ai | Chia lại theo luật cho những người thừa kế khác cùng hàng, không chỉ định được | Về đúng người được ghi trong văn bản |
| Thời điểm | Phải thể hiện trước thời điểm phân chia di sản | Ngay trong lúc lập văn bản phân chia |
| Người nhường có phải ký văn bản chính không | Lập văn bản từ chối riêng, có thể lập ở nơi khác rồi gửi về | Phải ký văn bản thoả thuận phân chia, trực tiếp hoặc qua uỷ quyền |
| Liên quan nợ của chính người nhường | Không được từ chối nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình với người khác | Tặng cho trong lúc đang nợ cũng có thể bị chủ nợ yêu cầu xem xét |
| Liên quan nợ của người mất | Người từ chối không nhận di sản nên không phải trả nợ của người mất | Người nhường đã nhận rồi cho đi; cách hiểu về nghĩa vụ nên hỏi công chứng viên |
| Hợp khi | Một người muốn rút hẳn, không cần biết phần mình về tay ai | Cả nhà muốn dồn đúng về một người cụ thể |
Nếu mục tiêu là "để em út đứng tên", cách tặng cho trong văn bản thoả thuận phân chia đi thẳng tới đích. Cách từ chối chỉ cho kết quả tương tự khi người được hưởng phần nhường lại theo luật cũng chính là người mình muốn cho, mà điều này phụ thuộc số người còn lại trong cùng hàng.
Từ chối nhận di sản: phần của bạn không đi theo ý bạn
Khi một người thừa kế theo pháp luật từ chối, phần của họ được chia lại theo luật cho những người thừa kế khác. Ví dụ giả định: mẹ mất, di sản là phần của mẹ trong căn nhà; người thừa kế gồm bố và ba người con An, Bình, Châu. Cả nhà muốn để Châu đứng tên. Nếu An và Bình lập văn bản từ chối, phần của hai người này không về hết cho Châu mà được chia cho những người còn lại ở hàng thứ nhất, tức là cả bố và Châu. Kết quả: bố và Châu mỗi người một nửa, không phải Châu đứng tên toàn bộ như ý định.
Muốn Châu đứng tên toàn bộ bằng đường từ chối thì bố cũng phải từ chối. Lúc này toàn bộ phần của mẹ mới về Châu. Nhưng nếu bố muốn giữ phần mình mà vẫn muốn hai con lớn nhường cho Châu, đường từ chối không làm được. Đây là ca thường gặp nhất mà các gia đình chọn nhầm.
Một điểm nữa ít người biết: con của người từ chối không được thế vị phần đó. Thế vị chỉ áp dụng khi cha hoặc mẹ của cháu chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản. Người con từ chối thì phần của họ chia cho những người cùng hàng, không chuyển xuống các cháu. Gia đình nào muốn phần đó đi về các cháu thì phải tính cách khác, ví dụ người con nhận rồi tặng cho các cháu.
Tặng cho phần mình: đi thẳng tới người được chọn
Trong văn bản thoả thuận phân chia di sản, mỗi người thừa kế có thể tặng cho toàn bộ hoặc một phần di sản mình được hưởng cho người thừa kế khác. Đây là cách làm có từ luật công chứng trước đây và vẫn được các tổ chức công chứng dùng phổ biến; bạn nên hỏi công chứng viên cách áp dụng theo Luật Công chứng 2024 khi lập hồ sơ. Ở ví dụ trên, bố, An và Bình cùng ký văn bản, ghi rõ tặng cho Châu phần mình được hưởng. Châu đứng tên toàn bộ phần của mẹ, kết hợp với phần của bố nếu bố cũng tặng.
Cách này linh hoạt hơn: người nhường có thể chỉ nhường một phần, ví dụ An tặng Châu toàn bộ, Bình giữ lại một nửa và nhận bằng tiền. Có thể có người nhận nhà, người nhận đất vườn, người nhận sổ tiết kiệm, miễn tổng thể là do các bên tự nguyện thoả thuận.
Điều kiện là người nhường phải ký văn bản thoả thuận phân chia, trực tiếp hoặc qua uỷ quyền có ghi rõ quyền tặng cho. Người ở xa không về được thì cần một văn bản uỷ quyền đúng phạm vi. Nếu chỉ có văn bản từ chối gửi về, công chứng viên sẽ xử lý theo hệ quả của từ chối, tức là chia lại theo luật, chứ không theo ý định tặng cho.
Nợ, thuế và những chỗ cần trung thực
Không dùng nhường phần để né nợ của chính mình. Bộ luật Dân sự 2015 không cho phép từ chối nhận di sản nhằm trốn tránh việc thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình với người khác. Người đang có khoản nợ lớn, đang bị thi hành án, mà nhường phần thừa kế cho người nhà thì chủ nợ có thể yêu cầu xem xét lại giao dịch. Công chứng viên cũng có thể hỏi về việc này.
Nợ của người mất vẫn đi theo di sản. Dù dồn về một người đứng tên, nghĩa vụ trả nợ của người mất vẫn được thanh toán từ di sản trước khi chia. Người đứng tên toàn bộ có thể phải gánh phần lớn nghĩa vụ đó. Nên làm rõ trong văn bản và trong gia đình ai chịu khoản nào. Chuyện nợ của người mất có bài riêng trên trang này.
Thuế thu nhập và lệ phí trước bạ. Pháp luật thuế thu nhập cá nhân có quy định miễn thuế với thu nhập từ thừa kế, quà tặng là bất động sản giữa những người thân nhất định, như vợ chồng, cha mẹ và con, ông bà và cháu, anh chị em ruột. Nhường phần giữa anh chị em ruột thường thuộc diện này. Nhường cho người ngoài danh sách, ví dụ cho em dâu, có thể phát sinh nghĩa vụ thuế. Đối chiếu văn bản hiện hành khi làm hồ sơ sang tên.
Nhường có điều kiện thì ghi đúng bản chất. Nếu người nhận phải trả lại cho người nhường một khoản tiền, đó không còn là tặng cho thuần tuý mà gần với chuyển nhượng. Ghi là tặng cho để né nghĩa vụ là không trung thực và có thể gây rắc rối khi có tranh chấp về sau. Nên nhờ công chứng viên tư vấn cách ghi đúng với thoả thuận thật.
Những lỗi hay làm hỏng việc nhường phần
Phần lớn sai sót không đến từ ác ý mà từ hiểu nhầm. Đây là những lỗi gặp nhiều nhất trong các hồ sơ nhường phần.
- Lập văn bản từ chối sau khi di sản đã chia xong. Lúc đó không còn là từ chối nữa; muốn cho phải làm hợp đồng tặng cho riêng, với nghĩa vụ thuế phí theo giao dịch tặng cho.
- Từ chối miệng trong cuộc họp gia đình rồi không lập văn bản. Từ chối nhận di sản phải lập thành văn bản; lời nói không có giá trị khi công chứng.
- Từ chối với ý định cho một người cụ thể, không biết phần đó sẽ chia lại cho cả hàng.
- Uỷ quyền cho người ở nhà ký thay nhưng văn bản uỷ quyền không có quyền tặng cho, đến lúc ký mới phát hiện.
- Người nhường đang có nghĩa vụ trả nợ lớn hoặc đang bị thi hành án mà không nói ra, về sau giao dịch bị chủ nợ khiếu nại.
- Không ghi rõ trong gia đình việc người đứng tên có nghĩa vụ gì, như cho anh chị em về ở ngày giỗ, chịu chi phí thờ cúng. Những thoả thuận này nên ghi thành văn bản, dù không phải lúc nào cũng đưa vào văn bản công chứng.
Lỗi cuối cùng không làm hỏng giấy tờ, nhưng làm hỏng tình anh em. Người nhường thường không đòi gì trên giấy, nhưng trong lòng có những kỳ vọng. Nói ra và ghi lại khi mọi người còn vui vẻ là cách giữ hoà khí lâu dài.
Chọn cách nào cho gia đình mình
Nếu tất cả những người nhường đều có thể ký, trực tiếp hoặc qua uỷ quyền, và mục tiêu là dồn về một người cụ thể, hãy chọn văn bản thoả thuận phân chia có tặng cho. Kết quả rõ, đúng ý, một văn bản là xong.
Nếu có một người muốn rút hẳn, không quan tâm phần mình về tay ai, và khó sắp xếp để ký cùng cả nhà, văn bản từ chối lập ở nơi người đó đang ở là phương án tiện. Trước khi lập, hãy tính lại kết quả chia sau khi người đó rút để chắc là cả nhà vẫn đồng ý với con số mới.
Còn một phương án thứ ba ít người nghĩ tới: không nhường gì cả, cùng khai nhận chung rồi để người ở lại quản lý, sử dụng. Cách này hợp khi anh chị em chưa muốn cho hẳn, chỉ muốn em út có chỗ ở ổn định. Đổi lại, tài sản đứng tên chung nhiều người, việc bán hay thế chấp về sau cần đủ chữ ký, và phải tính đến khi một đồng sở hữu mất thì phần của họ lại thành di sản.
Nếu di sản có giá trị lớn, có nợ chưa rõ, hoặc người nhường đang có nghĩa vụ tài chính với người khác, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi chọn. Một văn bản nhường phần lập đúng sẽ giữ được cả tài sản lẫn tình thân; lập vội thì có thể phải ra toà để gỡ.
Câu hỏi thường gặp
Từ chối nhận di sản có cần công chứng không?
Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu từ chối nhận di sản phải lập thành văn bản và gửi đến những người liên quan. Trên thực tế, khi di sản là nhà đất, văn bản từ chối thường được công chứng hoặc chứng thực để làm hồ sơ khai nhận và sang tên. Hỏi tổ chức công chứng về hình thức họ chấp nhận.
Đã ký văn bản từ chối rồi có rút lại được không?
Rất khó. Văn bản từ chối hợp lệ đã gửi đến những người liên quan thì phần của người từ chối được xử lý như người đó không nhận. Muốn rút lại, thường cần những người thừa kế khác đồng ý và chưa phân chia, hoặc phải chứng minh mình bị lừa dối, ép buộc khi ký. Nên cân nhắc kỹ trước khi ký.
Có thể nhường phần cho con của mình thay vì cho anh chị em không?
Có thể, nhưng không bằng cách từ chối, vì con của người từ chối không được thế vị. Cách làm thường là nhận phần của mình trong văn bản thoả thuận phân chia, rồi lập hợp đồng tặng cho riêng cho con, vì việc tặng cho ngay trong văn bản phân chia lâu nay chỉ áp dụng giữa những người thừa kế với nhau.
Nhường phần cho em ruột có phải đóng thuế thu nhập không?
Theo nguyên tắc của luật thuế thu nhập cá nhân, thu nhập từ nhận thừa kế, quà tặng là bất động sản giữa anh chị em ruột thuộc diện được miễn. Bạn vẫn phải kê khai để được xét miễn khi làm hồ sơ sang tên. Đối chiếu văn bản hiện hành và hướng dẫn của cơ quan thuế khi nộp hồ sơ.
Người nhường có được ghi điều kiện như được ở lại căn nhà không?
Các bên có thể thoả thuận thêm, ví dụ người nhường được quyền ở một phòng trong thời gian nhất định. Thoả thuận này nên ghi bằng văn bản và hỏi công chứng viên có đưa được vào văn bản thừa kế hay phải lập văn bản riêng. Điều kiện ràng buộc quá nhiều có thể làm phức tạp việc sang tên.
Một người không chịu nhường thì những người còn lại có ép được không?
Không. Nhường phần phải hoàn toàn tự nguyện. Người không nhường có quyền nhận đúng phần của mình. Nếu cả nhà không thống nhất được cách chia, việc tiếp theo là hoà giải, rồi mới đến yêu cầu toà án chia di sản. Đừng tìm cách gạt người đó ra khỏi văn bản.