Một bản di chúc bị coi là không hợp pháp khi người lập không minh mẫn, sáng suốt lúc lập, bị lừa dối, đe doạ hay cưỡng ép, hoặc khi chính tờ di chúc không phải do người đó lập. Muốn phản đối, bạn phải có căn cứ và chứng cứ, vì người đưa ra yêu cầu có nghĩa vụ chứng minh; cảm giác "bố mẹ không thể chia như vậy" không đủ để toà án gạt bỏ di chúc. Nếu các bên không thống nhất được, việc xác định di chúc có hiệu lực hay không thuộc về toà án.
Bài này viết cho cả hai phía: người nghi ngờ di chúc và người đang giữ bản di chúc có lợi cho mình. Cả hai đều cần biết những căn cứ pháp lý nào được dùng, chứng cứ nào thật sự có sức nặng, và vì sao cáo buộc giả mạo khi thiếu cơ sở có thể làm chính người cáo buộc rơi vào thế khó.
Các căn cứ để một bản di chúc bị vô hiệu
Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra các điều kiện để di chúc hợp pháp. Khi tranh chấp, người phản đối thường dựa vào một hoặc vài căn cứ dưới đây.
- Người lập không minh mẫn, sáng suốt tại thời điểm lập: đang hôn mê, sa sút trí tuệ nặng, mê sảng do bệnh, chịu tác động mạnh của thuốc.
- Bị lừa dối: được cho biết sai sự thật về tài sản, về con cháu, để định đoạt theo hướng có lợi cho người lừa.
- Bị đe doạ, cưỡng ép: phải lập di chúc vì sợ bị bỏ mặc, bị đuổi khỏi nhà, bị cắt thuốc men, bị gây áp lực liên tục.
- Giả mạo: chữ ký, chữ viết không phải của người mất; tờ di chúc bị viết thêm, sửa chữa sau khi người lập đã ký.
- Sai hình thức bắt buộc: ví dụ người không biết chữ hoặc bị hạn chế về thể chất mà di chúc không được người làm chứng lập thành văn bản và không có công chứng, chứng thực.
- Nội dung vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội.
- Định đoạt tài sản không phải của người lập: chẳng hạn chia cả phần của người vợ hay chồng còn sống trong tài sản chung. Phần vượt quá thường bị vô hiệu, phần còn lại có thể vẫn có hiệu lực.
Lưu ý rằng di chúc có thể vô hiệu một phần. Một điều khoản sai không kéo theo cả bản di chúc nếu các phần khác vẫn tách ra được. Vì vậy, khi phản đối, nên chỉ rõ phản đối toàn bộ hay chỉ một nội dung, và vì sao.
Nghi chữ ký, chữ viết bị giả mạo
Khi nghi chữ ký hoặc chữ viết trên di chúc không phải của người mất, công cụ chính là giám định chữ ký, chữ viết. Trong vụ án dân sự, đương sự đề nghị toà án trưng cầu giám định; nếu toà không chấp nhận, đương sự có quyền tự mình yêu cầu giám định theo quy định tố tụng. Việc giám định do tổ chức giám định tư pháp công lập hoặc văn phòng giám định tư pháp trong lĩnh vực tài liệu thực hiện.
Kết quả giám định phụ thuộc rất nhiều vào mẫu so sánh. Mẫu tốt là chữ ký, chữ viết của người mất trên giấy tờ gốc cùng thời kỳ với di chúc: hợp đồng, đơn từ có xác nhận, giấy nhận tiền ngân hàng, sổ sách viết tay. Mẫu cách xa nhiều năm, hay chỉ là bản sao, làm kết luận kém chắc chắn. Giám định trên bản photo của di chúc cũng bị hạn chế; cần bản gốc.
Nếu đúng là có dấu hiệu làm giả, đó không chỉ là chuyện dân sự. Người có hành vi giả mạo, sửa chữa, huỷ hoặc che giấu di chúc nhằm hưởng di sản trái ý chí người để lại di sản thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản theo Bộ luật Dân sự, trừ khi người để lại di sản biết hành vi đó mà vẫn cho hưởng. Hành vi làm giả tài liệu còn có thể bị xử lý hình sự. Chính vì hệ quả nặng như vậy, cáo buộc giả mạo cần dựa trên căn cứ, không nên tung ra trong cơn giận.
Chứng minh người lập không còn minh mẫn
Hồ sơ bệnh án gần thời điểm lập. Đây là chứng cứ có sức nặng nhất: chẩn đoán sa sút trí tuệ, tai biến mạch máu não ảnh hưởng nhận thức, giai đoạn hôn mê hoặc thở máy, ghi chép của bác sĩ về mức độ tỉnh táo. Xin trích sao hồ sơ bệnh án theo đúng thủ tục của cơ sở khám chữa bệnh, hoặc đề nghị toà án thu thập.
Ngày giờ lập di chúc so với diễn biến bệnh. Một bản di chúc ghi ngày lập trùng với ngày người bệnh đang nằm hồi sức tích cực là dấu hiệu rất đáng chú ý. Ngược lại, nếu di chúc lập khi người đó vẫn tự đi lại, tự giao dịch ngân hàng, thì luận điểm không minh mẫn yếu đi nhiều.
Lời khai của người chăm sóc, hàng xóm, nhân viên y tế. Những người tiếp xúc hằng ngày có thể mô tả người lập có nhận ra con cháu không, có nói chuyện mạch lạc không. Lời khai cụ thể, có ngày tháng, có sức thuyết phục hơn lời nhận xét chung chung.
Giám định pháp y tâm thần hồi cứu. Khi người lập đã mất, có thể đề nghị giám định dựa trên hồ sơ bệnh án và tài liệu để đánh giá năng lực nhận thức ở thời điểm lập. Kết quả phụ thuộc chất lượng hồ sơ; không có hồ sơ y tế thì giám định khó đưa ra kết luận rõ.
Di chúc có công chứng không có nghĩa là không thể phản đối. Công chứng viên có nghĩa vụ kiểm tra năng lực hành vi và sự tự nguyện của người lập, nên di chúc công chứng khó bị bác hơn. Nhưng nếu có chứng cứ y tế rõ ràng, việc phản đối vẫn có thể được toà xem xét.
Bị ép buộc, bị lừa dối: chứng cứ thường nằm ở hoàn cảnh
Ép buộc và lừa dối hiếm khi để lại giấy tờ. Chứng cứ thường là hoàn cảnh xung quanh việc lập di chúc: người lập bị cô lập khỏi các con khác trong thời gian dài, chỉ một người được tiếp xúc, điện thoại bị giữ, việc đi công chứng do người được hưởng tự đưa đi và có mặt suốt buổi. Tin nhắn, ghi âm hợp pháp, lời kể của người làm chứng về những lần người lập bày tỏ ý muốn khác có thể có giá trị.
Cũng cần nhìn trung thực ở chiều ngược lại. Một người con chăm sóc bố mẹ nhiều năm và được bố mẹ để lại phần lớn tài sản không có nghĩa là đã ép buộc. Người lập di chúc có quyền chỉ định người thừa kế, truất quyền hưởng di sản của người khác, phân định phần cho từng người. Di chúc chia không đều, kể cả rất không đều, vẫn có thể hoàn toàn hợp pháp; khi đó những người thuộc diện được hưởng phần bắt buộc vẫn được bảo vệ theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015.
Vì thế trước khi phản đối, nên tự hỏi: mình phản đối vì có dấu hiệu ý chí người mất bị bóp méo, hay vì không vừa lòng với cách chia? Câu trả lời quyết định nên đi tiếp con đường tranh chấp di chúc, hay nên tìm hiểu xem mình có thuộc diện người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc hay không.
Các bước khi quyết định phản đối một bản di chúc
Trình tự dưới đây giúp phản đối có căn cứ và không làm mất những cơ hội giải quyết êm.
- Đề nghị được xem bản gốc di chúc và chụp lại toàn bộ, kể cả mặt sau, các trang phụ, chỗ sửa chữa.
- Ghi lại mốc thời gian: ngày lập, ngày người mất nhập viện, ra viện, các sự kiện quan trọng trong giai đoạn đó.
- Gom chứng cứ: hồ sơ bệnh án, giấy tờ gốc có chữ ký của người mất cùng thời kỳ, tin nhắn, danh sách người có thể làm chứng.
- Nếu di chúc đang được dùng để khai nhận tại công chứng, gửi văn bản phản đối đến tổ chức công chứng hoặc đến UBND cấp xã trong thời gian niêm yết.
- Đề nghị gặp gỡ, hoà giải với người được hưởng theo di chúc, có người trung gian.
- Nếu không thống nhất, khởi kiện yêu cầu toà án tuyên bố di chúc vô hiệu và chia di sản, kèm đề nghị trưng cầu giám định.
- Cân nhắc thời hiệu: các yêu cầu liên quan đến thừa kế đều có thời hiệu, nên không để quá lâu.
Bước gửi văn bản phản đối đến tổ chức công chứng hay UBND cấp xã không giải quyết tranh chấp, nhưng thường khiến việc công chứng văn bản thừa kế tạm dừng, cho các bên thời gian xử lý. Văn bản này nên nêu rõ lý do và kèm bản sao chứng cứ ban đầu.
Nếu bạn là người giữ bản di chúc đang bị nghi ngờ
Người được hưởng theo di chúc cũng nên chuẩn bị. Giữ bản gốc ở nơi an toàn, không tự ý sửa, ghi chú hay "làm đẹp" lại. Gom các tài liệu cho thấy người lập minh mẫn ở thời điểm lập: hồ sơ khám bệnh định kỳ bình thường, giao dịch tự thực hiện gần thời điểm đó, người làm chứng khi lập, ảnh hoặc video sinh hoạt nếu có.
Nếu di chúc được lập tại tổ chức công chứng, hồ sơ lưu ở đó là chứng cứ quan trọng về quy trình. Nếu di chúc viết tay, những người từng thấy người mất viết hoặc nghe người mất nói về ý định chia tài sản nên được liệt kê. Đừng tìm cách tác động đến người làm chứng; điều đó vừa trái luật vừa làm yếu chính vị thế của bạn.
Thái độ cũng quan trọng. Chủ động cho anh chị em xem bản gốc, đồng ý giám định nếu được yêu cầu, thường làm giảm nghi ngờ hơn là giữ khư khư. Những ca giá trị lớn hoặc có dấu hiệu sắp ra toà, cả hai phía nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết chứng cứ nào cần giữ ngay và cách trình bày chúng.
Hệ quả khi di chúc bị tuyên vô hiệu
Nếu toà án tuyên bố di chúc vô hiệu toàn bộ, di sản được chia theo pháp luật, tức theo hàng thừa kế. Nếu chỉ vô hiệu một phần, phần đó chia theo pháp luật, phần còn lại vẫn theo di chúc. Trường hợp người lập có nhiều bản di chúc, bản trước có thể được xem xét lại nếu bản sau bị tuyên vô hiệu, tuỳ nội dung các bản.
Khi có kết luận về hành vi giả mạo hay cưỡng ép, người thực hiện còn có thể bị coi là không được quyền hưởng di sản, kể cả phần họ lẽ ra được hưởng theo pháp luật. Ngược lại, nếu toà bác yêu cầu, di chúc được giữ nguyên và người phản đối có thể phải chịu án phí, chi phí giám định theo quy định.
Dù kết quả thế nào, tranh chấp di chúc thường để lại vết nứt sâu trong gia đình. Nhiều gia đình chọn một lối giữa: các bên thừa nhận di chúc nhưng người được hưởng nhiều tự nguyện chia bớt cho những người khác qua một văn bản thoả thuận. Lối này không phải lúc nào cũng làm được, nhưng đáng được đặt lên bàn trước khi bước vào phòng xử án.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc viết tay không có người làm chứng có dễ bị phản đối hơn không?
Thường là có, vì không có người chứng kiến việc lập và không có công chứng viên kiểm tra năng lực người lập. Tuy vậy, nếu di chúc tự viết tay và ký đúng quy định, người lập minh mẫn, không bị ép buộc, thì vẫn hợp pháp. Người phản đối vẫn phải chứng minh căn cứ, không thể chỉ dựa vào việc thiếu người làm chứng.
Có thể tự đi giám định chữ ký di chúc trước khi kiện không?
Có thể thuê giám định ngoài tố tụng để tự đánh giá, nhưng kết quả đó khi đưa ra toà sẽ được xem xét cùng các chứng cứ khác và có thể bị bên kia đề nghị giám định lại. Trong vụ án, cách thông thường là đề nghị toà trưng cầu giám định, với mẫu so sánh do các bên và toà thu thập.
Người lập di chúc bị bệnh nặng thì di chúc có đương nhiên vô hiệu không?
Không. Bệnh nặng không đồng nghĩa với mất minh mẫn. Nhiều người mắc bệnh hiểm nghèo vẫn tỉnh táo hoàn toàn đến cuối đời. Điều cần chứng minh là năng lực nhận thức và điều khiển hành vi tại đúng thời điểm lập di chúc, thường qua hồ sơ y tế và lời khai cụ thể.
Phản đối di chúc rồi thua kiện có mất phần thừa kế không?
Thua kiện về hiệu lực di chúc không làm mất quyền mà bạn vốn có theo di chúc hoặc theo diện người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc. Bạn có thể phải chịu án phí, chi phí giám định theo quy định. Chỉ khi có hành vi thuộc các trường hợp không được quyền hưởng di sản mới mất quyền hưởng.
Di chúc nghi giả nhưng đã được dùng để sang tên sổ đỏ thì sao?
Vẫn có thể khởi kiện yêu cầu tuyên bố di chúc vô hiệu và huỷ văn bản thừa kế, kết quả đăng ký liên quan, trong thời hiệu. Nếu tài sản đã bán cho người thứ ba ngay tình, việc đòi lại tài sản có thể khó và có khi chỉ đòi được giá trị. Ca này nên hỏi luật sư sớm.
Có nên báo công an khi nghi di chúc giả không?
Khi có dấu hiệu rõ ràng của hành vi làm giả tài liệu, bạn có quyền tố giác. Nhưng nên cân nhắc kỹ: tố giác sai có thể gây hệ quả pháp lý cho chính người tố giác, và việc hình sự hoá tranh chấp gia đình thường khiến hoà giải gần như không còn. Nhiều ca chọn con đường dân sự kèm giám định trước.