Văn bản thoả thuận phân chia di sản đã công chứng chỉ được sửa đổi, bổ sung hoặc huỷ bỏ khi tất cả những người đã ký cùng đồng ý bằng văn bản và việc đó cũng được công chứng. Nếu một bên không đồng ý, người muốn huỷ phải yêu cầu toà án tuyên bố văn bản vô hiệu, với căn cứ như bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép, nhầm lẫn, không nhận thức được hành vi khi ký, hoặc việc công chứng vi phạm pháp luật. Cảm thấy bị thiệt sau khi ký, tự thân nó, không phải là căn cứ để huỷ.
Bài này giúp bạn phân biệt các tình huống: muốn đổi ý vì hối tiếc, phát hiện mình bị lừa, bị ép ký, hay bên kia không làm đúng cam kết trong văn bản. Mỗi tình huống có lối đi và thời hạn khác nhau. Ca bỏ sót người thừa kế khi khai nhận có hướng xử lý riêng, không bàn sâu ở đây.
Bốn tình huống thường gặp và hướng đi
Trước khi hành động, nên xác định mình đang ở tình huống nào. Bảng dưới phân loại các ca phổ biến.
| Tình huống | Có phải căn cứ huỷ không | Hướng đi |
|---|---|---|
| Ký xong thấy phần mình ít, hối tiếc | Thường không | Thương lượng với các bên; nếu tất cả đồng ý thì lập văn bản sửa đổi, huỷ bỏ có công chứng |
| Được cho biết sai về giá trị, về tài sản, nên ký | Có thể là lừa dối hoặc nhầm lẫn | Gom chứng cứ, thương lượng; không được thì yêu cầu toà tuyên vô hiệu |
| Bị đe doạ, bị ép ký trong hoàn cảnh không thể từ chối | Có thể | Yêu cầu toà tuyên vô hiệu trong thời hiệu; tố giác nếu có hành vi phạm tội |
| Bên kia không trả tiền chênh lệch, không giao tài sản như đã cam kết | Đây là vi phạm nghĩa vụ, không phải văn bản vô hiệu | Yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, bồi thường, hoặc huỷ bỏ thoả thuận theo quy định về vi phạm |
Phân biệt hai nhóm cuối là quan trọng. Khi văn bản hợp lệ nhưng một bên không làm đúng, bạn không cần chứng minh văn bản có vấn đề, mà dựa vào chính văn bản để đòi quyền lợi. Còn khi văn bản bị ký trong hoàn cảnh sai lệch ý chí, bạn phải chứng minh hoàn cảnh đó.
Huỷ theo thoả thuận: con đường nhẹ nhất
Nếu tất cả những người đã ký cùng thấy phương án cũ không ổn, ví dụ vì phát hiện thêm tài sản, thêm khoản nợ, hoặc muốn đổi cách chia cho hợp lý hơn, họ có thể lập văn bản sửa đổi, bổ sung hoặc huỷ bỏ văn bản thoả thuận phân chia. Theo Luật Công chứng, việc này cần có thoả thuận, cam kết bằng văn bản của tất cả những người đã tham gia, và được công chứng tại tổ chức hành nghề công chứng theo quy định.
Nếu văn bản cũ đã được dùng để đăng ký sang tên, mọi việc phức tạp hơn. Tài sản đã đứng tên người nhận, nên việc "huỷ" thực chất có thể phải đi qua một giao dịch mới, như người đứng tên tặng cho hoặc chuyển nhượng lại phần tài sản. Giao dịch mới này có thể phát sinh nghĩa vụ tài chính khác với khi nhận thừa kế; nên hỏi cơ quan đăng ký và nguồn chuyên về thuế trước khi làm.
Con đường thoả thuận chỉ khả thi khi quan hệ còn đủ tốt để mọi người ngồi lại. Nếu bạn là người muốn đổi, cách trình bày thường quyết định kết quả: nêu cụ thể điều gì đã thay đổi hoặc điều gì bạn đã không biết lúc ký, đề xuất phương án mới có số liệu, và chấp nhận rằng các bên khác có quyền từ chối.
Các căn cứ để yêu cầu toà tuyên văn bản vô hiệu
Bị lừa dối. Một bên cố ý đưa thông tin sai, che giấu thông tin quan trọng để bạn ký, ví dụ giấu một sổ tiết kiệm lớn, nói sai giá trị mảnh đất, nói sai về việc bạn có được hưởng phần nào hay không. Bạn phải chứng minh được thông tin sai và việc nó khiến bạn ký.
Bị đe doạ, cưỡng ép. Bạn ký vì bị đe doạ gây thiệt hại cho tính mạng, sức khoẻ, danh dự, tài sản của mình hoặc người thân. Áp lực tình cảm thông thường trong gia đình, như bị trách móc, thường khó được coi là đe doạ theo nghĩa pháp lý.
Nhầm lẫn. Bạn hiểu sai về nội dung chủ yếu của văn bản, như tưởng mình ký giấy uỷ quyền mà thực ra là từ chối nhận di sản, và sự nhầm lẫn đó làm mục đích của bạn không đạt được. Công chứng viên có nghĩa vụ giải thích nội dung, nên căn cứ này cần chứng minh cụ thể.
Không nhận thức và làm chủ được hành vi khi ký. Người ký đang bệnh nặng, sa sút trí tuệ, chịu tác động mạnh của thuốc. Thường cần hồ sơ y tế làm chứng cứ.
Việc công chứng vi phạm pháp luật. Ví dụ thiếu người thừa kế, giấy tờ giả, người ký không đúng thẩm quyền, công chứng viên vi phạm thủ tục. Người yêu cầu công chứng, người có quyền lợi liên quan có thể yêu cầu toà tuyên bố văn bản công chứng vô hiệu.
Thời hiệu: đừng để quá hạn mới hành động
Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu yêu cầu toà tuyên bố giao dịch dân sự vô hiệu do nhầm lẫn, lừa dối, đe doạ, cưỡng ép, hoặc do người xác lập không nhận thức được hành vi là hai năm. Mốc bắt đầu khác nhau tuỳ căn cứ: từ ngày người bị nhầm lẫn, bị lừa dối biết hoặc phải biết; từ ngày hành vi đe doạ, cưỡng ép chấm dứt; từ ngày xác lập giao dịch với trường hợp không nhận thức được hành vi.
Hết thời hiệu này mà không ai yêu cầu, văn bản được coi là có hiệu lực. Vì vậy, nếu bạn phát hiện mình bị lừa, đừng chờ "để xem tình hình". Gửi văn bản cho các bên nêu rõ việc phát hiện và yêu cầu giải quyết, rồi nếu cần, nộp đơn đến toà trong thời hạn.
Với những căn cứ khác như giao dịch vi phạm điều cấm của luật hoặc giả tạo, thời hiệu yêu cầu tuyên vô hiệu không bị hạn chế theo quy định chung. Cách áp dụng cho từng văn bản thừa kế cụ thể có thể phức tạp; những ca giá trị lớn hoặc sắp hết hạn, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để tính đúng mốc.
Ví dụ giả định: ký xong mới biết có tài sản bị giấu
Ví dụ giả định: ba anh em ký văn bản thoả thuận phân chia di sản của mẹ, theo đó người anh cả nhận căn nhà và trả cho mỗi em một khoản tiền tương ứng với giá trị căn nhà chia ba. Văn bản ghi di sản chỉ gồm căn nhà. Một năm sau, người em út tình cờ biết mẹ còn một sổ tiết kiệm có giá trị đáng kể, và người anh cả đã biết từ trước khi ký, thậm chí đã làm thủ tục nhận tiền.
Ở tình huống này, người em có hai hướng. Hướng thứ nhất là cho rằng sổ tiết kiệm là di sản chưa được chia, và yêu cầu chia phần di sản đó; văn bản cũ về căn nhà vẫn giữ nguyên. Hướng thứ hai là cho rằng mình bị lừa dối khi ký, vì nếu biết có sổ tiết kiệm thì đã đồng ý một phương án khác cho cả khối tài sản, và yêu cầu toà tuyên văn bản vô hiệu để chia lại toàn bộ. Hướng thứ nhất thường đơn giản hơn; hướng thứ hai phải chứng minh việc cố ý che giấu và ảnh hưởng của nó đến quyết định ký.
Dù chọn hướng nào, mốc thời gian là then chốt: ngày người em biết về sổ tiết kiệm là ngày bắt đầu tính thời hiệu hai năm cho yêu cầu tuyên vô hiệu do lừa dối. Ghi lại ngày biết, cách biết, và giữ chứng cứ, như sao kê, giấy tờ ngân hàng mà người em có được hợp pháp.
Hệ quả khi văn bản bị tuyên vô hiệu
Khi toà tuyên văn bản thoả thuận phân chia vô hiệu, các bên khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Di sản trở lại tình trạng chưa chia, và toà có thể giải quyết luôn việc chia di sản nếu có yêu cầu trong cùng vụ án. Bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường.
Nếu tài sản đã được chuyển cho người thứ ba ngay tình, ví dụ người được chia đã bán đất cho người mua không biết gì về tranh chấp và đã đăng ký sang tên, quy định bảo vệ người thứ ba ngay tình có thể khiến giao dịch với người mua vẫn giữ nguyên. Khi đó, người bị thiệt thường chuyển sang đòi giá trị từ người đã bán.
Kết quả này cho thấy vì sao thời gian quan trọng. Phát hiện vấn đề càng sớm, càng có khả năng giữ được hiện vật. Nếu lo tài sản sắp bị bán, bạn có thể cân nhắc yêu cầu toà áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời cùng với đơn khởi kiện.
Trình tự khi bạn muốn huỷ văn bản đã ký
Các bước dưới đây đi từ mềm đến cứng, giúp bạn giữ được cả quyền lợi lẫn đường lui.
- Xin bản sao văn bản đã công chứng và hồ sơ lưu nếu cần; đọc lại từng điều để xác định chính xác điều gì sai so với ý chí của bạn.
- Ghi lại dòng thời gian: ký ngày nào, biết vấn đề ngày nào, ai nói gì, trong hoàn cảnh nào.
- Gom chứng cứ: tin nhắn, ghi âm hợp pháp, hồ sơ y tế, tài liệu về tài sản bị giấu, người làm chứng.
- Gửi văn bản cho các bên nêu vấn đề và đề nghị thương lượng sửa đổi hoặc huỷ theo thoả thuận.
- Đề nghị hoà giải ở cơ sở hoặc hoà giải tại toà nếu thương lượng không thành.
- Nộp đơn yêu cầu toà tuyên văn bản vô hiệu và giải quyết hậu quả trong thời hiệu; cân nhắc biện pháp khẩn cấp tạm thời nếu tài sản sắp bị chuyển dịch.
Trong suốt quá trình, nên tránh những hành động có thể bị coi là tự ý xử lý tài sản, như chiếm lại nhà, khoá cửa, tự ý rút tiền. Những việc đó có thể làm bạn từ người đòi quyền thành người vi phạm.
Câu hỏi thường gặp
Ký văn bản thừa kế vì nể anh chị có được huỷ không?
Ký vì nể nang, vì giữ hoà khí thường không phải căn cứ để tuyên văn bản vô hiệu, vì bạn vẫn hiểu nội dung và tự quyết định. Muốn thay đổi, cách khả thi là thương lượng để mọi người cùng đồng ý sửa đổi bằng văn bản có công chứng.
Công chứng viên có chịu trách nhiệm nếu văn bản bị tuyên vô hiệu không?
Nếu văn bản vô hiệu do lỗi của công chứng viên, như vi phạm thủ tục, không kiểm tra giấy tờ đúng quy định, tổ chức hành nghề công chứng có thể phải bồi thường thiệt hại theo quy định, và tổ chức này có bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp. Nếu lỗi do người yêu cầu công chứng khai gian, trách nhiệm thuộc về người khai gian.
Bên kia không trả tiền chênh lệch như đã ghi thì làm sao?
Văn bản thoả thuận vẫn có hiệu lực; bạn có quyền yêu cầu bên kia thực hiện nghĩa vụ trả tiền, kèm lãi chậm trả và bồi thường nếu có thiệt hại. Nếu thương lượng không được, có thể khởi kiện đòi thực hiện nghĩa vụ. Trong một số trường hợp, bạn cũng có thể yêu cầu huỷ bỏ thoả thuận do vi phạm nghiêm trọng.
Người đã từ chối nhận di sản có rút lại được không?
Việc từ chối nhận di sản phải lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản, những người thừa kế khác, người được giao phân chia di sản; theo nguyên tắc, sau khi đã từ chối hợp lệ thì không tự rút lại được. Nếu bị lừa dối, đe doạ khi từ chối, có thể yêu cầu toà tuyên văn bản từ chối vô hiệu trong thời hiệu.
Có thể vừa yêu cầu huỷ văn bản vừa yêu cầu chia lại di sản trong cùng một vụ kiện không?
Có. Người khởi kiện thường yêu cầu toà tuyên văn bản thoả thuận phân chia vô hiệu và chia di sản theo pháp luật hoặc theo di chúc trong cùng một vụ án. Cách này giúp giải quyết dứt điểm, tránh phải kiện hai lần.
Đã sang tên sổ đỏ theo văn bản cũ thì toà có huỷ sổ không?
Khi văn bản thừa kế bị tuyên vô hiệu, toà có thể xem xét kiến nghị cơ quan có thẩm quyền điều chỉnh, thu hồi hoặc huỷ giấy chứng nhận đã cấp dựa trên văn bản đó, tuỳ yêu cầu và thẩm quyền. Kết quả cụ thể phụ thuộc việc tài sản đã chuyển cho người khác hay chưa.