Di chúc ghi để lại toàn bộ tài sản cho một người con vẫn có hiệu lực, nhưng không lấy được phần mà luật dành riêng cho vợ hoặc chồng, cha mẹ, con chưa thành niên và con đã thành niên mà không có khả năng lao động của người lập di chúc. Theo Điều 644 Bộ luật Dân sự 2015, mỗi người thuộc nhóm này vẫn được hưởng ít nhất hai phần ba suất mà họ sẽ nhận nếu di sản được chia theo pháp luật. Phần thiếu được lấy từ người được di chúc cho.
Quy định này có từ lâu trong luật Việt Nam và nhằm bảo vệ những người mà người mất có nghĩa vụ chăm lo. Nó không cho người thừa kế nào khác quyền đòi chia đều, và cũng không làm di chúc vô hiệu. Bài này giải thích ai thuộc nhóm được bảo vệ, cách tính phần của họ bằng con số cụ thể, và những chi tiết hay làm kết quả thay đổi mà gia đình ít để ý.
Vì sao một di chúc "cho hết" vẫn không trọn vẹn
Người lập di chúc có quyền định đoạt tài sản của mình: chỉ định ai được hưởng, truất quyền của ai, phân định phần cho từng người. Quyền đó rộng nhưng không tuyệt đối. Luật đặt ra một giới hạn duy nhất mang tính bắt buộc trong phần chia di sản: những người phụ thuộc gần gũi nhất phải có một mức tối thiểu, dù di chúc có nhắc đến họ hay không, thậm chí dù di chúc ghi rõ "không cho".
Nhóm này gồm bốn loại người: con chưa thành niên; cha, mẹ; vợ, chồng; con đã thành niên mà không có khả năng lao động. Danh sách này đóng, không mở rộng theo cảm tính. Anh chị em ruột, cháu, con dâu, con rể, con đã thành niên khoẻ mạnh không thuộc nhóm, nên nếu di chúc không cho họ thì họ không có quyền đòi phần.
Mức tối thiểu là hai phần ba của một suất thừa kế theo pháp luật, chứ không phải hai phần ba di sản. Đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm, nghĩ rằng vợ được hai phần ba tài sản của chồng. Con số thực tế nhỏ hơn nhiều và phụ thuộc vào việc hàng thừa kế thứ nhất có bao nhiêu người. Ngoại lệ là người đã từ chối nhận di sản hoặc thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản thì không được bảo vệ theo quy định này.
Bốn bước tính phần bắt buộc
Cách tính thực ra là phép chia nhân thông thường, chỉ cần làm đúng thứ tự.
- Xác định khối di sản thật. Tách phần tài sản chung của vợ hoặc chồng còn sống ra trước, trừ các khoản nghĩa vụ phải thanh toán như chi phí mai táng hợp lý, nợ của người mất. Phần còn lại mới là con số để tính.
- Giả định không có di chúc. Đếm những người ở hàng thừa kế thứ nhất còn sống vào thời điểm mở thừa kế và có quyền hưởng: vợ hoặc chồng, cha, mẹ, các con (kể cả con nuôi hợp pháp). Lấy khối di sản chia cho số người này để ra một suất.
- Lấy hai phần ba của một suất. Đó là mức tối thiểu cho mỗi người thuộc nhóm được bảo vệ.
- So với phần di chúc đã cho họ. Nếu di chúc đã cho người đó bằng hoặc nhiều hơn mức tối thiểu thì không phải bù. Nếu ít hơn hoặc không cho gì, phần thiếu được lấy từ phần của người hưởng theo di chúc.
Một lưu ý về bước hai: những người được đếm để tính suất là người ở hàng thứ nhất theo luật, không chỉ những người thuộc nhóm được bảo vệ. Một người con thành niên khoẻ mạnh vẫn được đếm khi chia suất, dù bản thân họ không được phần bắt buộc.
Ví dụ giả định có số: di chúc cho hết người con cả
Ông Hưng mất, để lại di chúc cho toàn bộ tài sản người con cả. Sau khi tách phần tài sản chung của vợ và trừ chi phí, di sản của ông còn 2,4 tỷ đồng. Cha mẹ ông đã mất trước. Hàng thứ nhất gồm: vợ ông, con cả 35 tuổi, con thứ 30 tuổi đi làm bình thường, con út 15 tuổi.
| Người | Thuộc nhóm được bảo vệ? | Một suất theo pháp luật | Phần tối thiểu | Nhận thực tế |
|---|---|---|---|---|
| Vợ | Có (vợ) | 2,4 tỷ chia 4 = 600 triệu | 400 triệu | 400 triệu |
| Con út 15 tuổi | Có (con chưa thành niên) | 600 triệu | 400 triệu | 400 triệu |
| Con thứ 30 tuổi | Không (thành niên, có khả năng lao động) | 600 triệu | Không có | 0 |
| Con cả | Người hưởng theo di chúc | 2,4 tỷ trừ 800 triệu = 1,6 tỷ |
Di chúc vẫn được tôn trọng ở phần lớn: con cả nhận 1,6 tỷ, gấp bốn lần mỗi người được bảo vệ. Con thứ không nhận gì vì ông đã chọn không cho và anh không thuộc nhóm được bảo vệ. Nếu cha hoặc mẹ của ông còn sống, hàng thứ nhất sẽ thành năm hoặc sáu người, mỗi suất nhỏ đi và mức tối thiểu của từng người cũng nhỏ theo, nhưng số người được bù lại tăng lên.
Khi di chúc cho nhiều người: ai phải nhường phần bù
Ví dụ trên chỉ có một người hưởng theo di chúc nên phần bù lấy hoàn toàn từ người đó. Khi di chúc chia cho hai, ba người với tỷ lệ khác nhau, phần thiếu của người được bảo vệ phải được lấy ra từ những người này. Bộ luật không ghi một công thức chi tiết cho việc phân bổ; cách làm phổ biến trong thực tế là trừ tương ứng theo tỷ lệ phần mỗi người được hưởng, để ý chí của người lập di chúc về tỷ lệ giữa họ vẫn được giữ.
Ví dụ giả định: di chúc cho người con cả 75% và người cháu 25% của khối di sản 2,4 tỷ, trong khi vợ và con út cần được bù tổng cộng 800 triệu. Trừ theo tỷ lệ, con cả nhường 600 triệu, người cháu nhường 200 triệu; phần còn lại của họ là 1,2 tỷ và 400 triệu. Các bên có thể thoả thuận khác, chẳng hạn người cháu giữ nguyên vì là người chăm sóc ông lúc ốm. Khi không thống nhất, toà án sẽ quyết định trên cơ sở nội dung di chúc và quy định.
Nếu trong di chúc có thêm khoản di tặng hoặc phần dành cho việc thờ cúng, việc tính toán phức tạp hơn và cách xử lý chưa thống nhất hoàn toàn giữa các nơi. Đó là loại hồ sơ nên mang theo khi hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc một luật sư quen, kèm bản sao di chúc và danh sách tài sản.
Những chi tiết làm thay đổi kết quả
Tuổi được tính tại thời điểm mở thừa kế. Con út 17 tuổi lúc cha mất vẫn là con chưa thành niên, kể cả khi đến lúc làm thủ tục khai nhận đã qua sinh nhật 18. Mốc là ngày người để lại di sản chết, không phải ngày ra công chứng.
"Không có khả năng lao động" phải chứng minh được. Con thành niên bị bệnh nặng, khuyết tật thường cần kết luận giám định hoặc giấy tờ y tế để được công nhận. Một người con thất nghiệp, đang đi học đại học hay thu nhập thấp không thuộc diện này.
Vợ chồng ly thân vẫn là vợ chồng. Hai người sống riêng nhiều năm nhưng chưa có bản án hoặc quyết định ly hôn có hiệu lực thì người còn sống vẫn là vợ hoặc chồng hợp pháp và vẫn được phần bắt buộc. Ngược lại, người sống chung như vợ chồng mà không đăng ký kết hôn thường không được coi là vợ, chồng để hưởng quyền này.
Bị truất trong di chúc vẫn được bảo vệ. Di chúc ghi "không cho vợ đồng nào" không loại được người vợ khỏi nhóm được bảo vệ. Chỉ khi người đó thuộc trường hợp không có quyền hưởng di sản theo luật, như bị kết án về hành vi xâm phạm nghiêm trọng người để lại di sản, thì mới mất quyền.
Cha mẹ nuôi và con nuôi hợp pháp được tính như cha mẹ đẻ, con đẻ. Quan hệ nuôi con nuôi phải được đăng ký theo quy định. Nuôi dưỡng trên thực tế không đăng ký là một tình huống khác, cần xem xét riêng.
Phần bắt buộc có tự động không, làm ở đâu
Phần bắt buộc phát sinh theo luật, không cần người được bảo vệ làm đơn xin. Khi gia đình ra tổ chức hành nghề công chứng để khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản theo di chúc, công chứng viên sẽ xem xét có người thuộc nhóm này hay không. Nếu có, văn bản phải thể hiện phần của họ hoặc có văn bản từ chối hợp lệ của chính họ; công chứng viên sẽ không công chứng một văn bản bỏ qua quyền đó.
Người được bảo vệ có thể nhận, có thể từ chối, có thể nhường lại cho người hưởng theo di chúc bằng văn bản. Với con chưa thành niên, việc này do người đại diện theo pháp luật thực hiện và phải vì lợi ích của con; người đại diện không được tự ý từ bỏ phần của con để có lợi cho mình hoặc cho người khác. Trường hợp mẹ vừa là người đại diện của con út vừa có quyền lợi riêng, cần cẩn trọng để tránh xung đột lợi ích.
Khi người hưởng theo di chúc không chấp nhận chia phần bắt buộc, gia đình không ra công chứng được. Các bên có thể hoà giải, hoặc người được bảo vệ yêu cầu toà án giải quyết. Hồ sơ thường cần di chúc, giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ, giấy tờ về tài sản và, với con thành niên không có khả năng lao động, tài liệu y tế.
Người lập di chúc muốn ưu tiên một người: nên biết gì trước
Hiểu quy định này giúp người lập di chúc viết sát thực tế hơn và gia đình bớt bất ngờ.
- Nếu đã định cho một người phần lớn, có thể ghi luôn phần cho vợ hoặc chồng, cha mẹ, con nhỏ ở mức bằng hoặc hơn mức tối thiểu. Di chúc viết như vậy ít bị điều chỉnh, ý chí được giữ nguyên.
- Ghi rõ lý do ưu tiên trong di chúc, chẳng hạn người con đó đã sống cùng và chăm sóc lâu năm. Lý do không làm thay đổi phần bắt buộc nhưng giúp các thành viên khác hiểu và giảm căng thẳng.
- Tặng cho khi còn sống là một giao dịch khác hẳn di chúc: tài sản chuyển ngay, không còn là di sản. Người tặng mất quyền sở hữu từ lúc hoàn tất, nên đây là quyết định lớn, cần cân nhắc kỹ chỗ ở và cuộc sống của chính mình.
- Không dùng di chúc để gạt người phụ thuộc ra khỏi cuộc sống chung. Luật bảo vệ họ chính vì họ dễ tổn thương nhất khi người lập di chúc qua đời.
- Cập nhật di chúc khi gia đình thay đổi: con nhỏ đã trưởng thành, cha mẹ đã mất, có thêm con. Các thay đổi đó làm danh sách người được bảo vệ khác đi.
Với tài sản lớn hoặc gia đình có nhiều đời vợ chồng, nên nhờ người làm nghề rà lại bản nháp di chúc trước khi ký, vì một câu chữ mơ hồ có thể khiến cả di chúc bị tranh chấp.
Câu hỏi thường gặp
Con thứ đã thành niên, khoẻ mạnh, không được di chúc nhắc đến thì có đòi được không?
Không. Con đã thành niên có khả năng lao động không thuộc nhóm người thừa kế không phụ thuộc nội dung di chúc. Nếu di chúc hợp pháp và không cho người đó, họ không có quyền đòi chia, trừ khi chứng minh được di chúc không hợp pháp.
Hai phần ba suất có tính trên toàn bộ nhà đất đứng tên bố không?
Không. Tính trên di sản của người mất, tức sau khi tách phần tài sản chung của vợ hoặc chồng và trừ các nghĩa vụ phải thanh toán. Nếu nhà đất là tài sản chung, chỉ một nửa được đưa vào khối di sản để tính.
Mẹ đã được nửa tài sản chung thì có còn được phần bắt buộc không?
Có. Nửa tài sản chung là tài sản của mẹ, không liên quan đến thừa kế. Phần bắt buộc là quyền thừa kế của mẹ đối với di sản của bố, nên mẹ được cả hai, trừ khi mẹ từ chối.
Di chúc cho mẹ 300 triệu nhưng mức tối thiểu là 400 triệu thì sao?
Mẹ được bù thêm 100 triệu cho đủ mức tối thiểu. Phần bù lấy từ những người được hưởng theo di chúc. Nếu di chúc cho mẹ nhiều hơn mức tối thiểu thì mẹ nhận đúng theo di chúc.
Người được bảo vệ có thể chủ động không nhận phần bắt buộc không?
Có. Họ có thể lập văn bản từ chối nhận di sản trước thời điểm phân chia, hoặc thoả thuận nhường lại cho người khác. Việc từ chối không được nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của chính họ đối với người khác, ví dụ đang nợ người khác.
Con chưa thành niên được phần bắt buộc thì ai giữ tài sản cho con?
Người đại diện theo pháp luật của con, thường là cha hoặc mẹ còn lại, quản lý tài sản đó vì lợi ích của con cho đến khi con thành niên. Việc bán, thế chấp tài sản của con chưa thành niên phải theo quy định về đại diện và có thể cần thêm điều kiện, nên hỏi kỹ công chứng viên.