Khi người gây tai nạn cũng qua đời, trách nhiệm bồi thường cho nạn nhân không mất đi: bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ xe chi trả trước trong phạm vi hợp đồng, phần còn thiếu được thanh toán từ di sản của người gây thiệt hại, và người thừa kế chỉ chịu trong phạm vi di sản. Nếu chủ xe không phải người lái, hoặc người lái đang làm việc cho một doanh nghiệp, trách nhiệm có thể thuộc chủ xe hoặc doanh nghiệp đó.
Đây là tình huống đau lòng cho cả hai gia đình. Một bên mất người thân hoặc có người bị thương nặng, cần tiền chữa trị; bên kia cũng đang lo tang lễ, lại bị đòi bồi thường. Bài này viết cho cả hai phía: các nguồn chi trả theo thứ tự, những khoản thiệt hại thường được tính, khi nào trách nhiệm được giảm, và cách thương lượng để không ai bị thiệt thêm.
Trách nhiệm hình sự chấm dứt, trách nhiệm dân sự thì không
Nếu tai nạn có dấu hiệu tội phạm, vụ việc thường được cơ quan tiến hành tố tụng xem xét. Khi người thực hiện hành vi đã chết, theo pháp luật tố tụng hình sự, cơ quan có thẩm quyền sẽ không khởi tố hoặc đình chỉ vụ án đối với người đó. Trách nhiệm hình sự gắn với cá nhân và chấm dứt theo người.
Nhưng trách nhiệm bồi thường thiệt hại là trách nhiệm dân sự, một nghĩa vụ tài sản. Bộ luật Dân sự 2015 quy định nghĩa vụ tài sản do người chết để lại được thanh toán từ di sản. Vì vậy gia đình nạn nhân vẫn có quyền yêu cầu bồi thường, chỉ là đối tượng yêu cầu chuyển sang những người thừa kế của người gây thiệt hại, hoặc người quản lý di sản, trong phạm vi di sản.
Khi vụ án hình sự không được giải quyết, phần dân sự không còn được xét chung trong vụ án hình sự nữa. Gia đình nạn nhân cần thương lượng trực tiếp hoặc khởi kiện một vụ án dân sự riêng. Đây là điểm nhiều người không biết, cứ chờ cơ quan điều tra “xử luôn phần bồi thường” trong khi thời gian vẫn trôi.
Bảo hiểm và chủ xe: những nguồn chi trả đứng trước di sản
Chủ xe cơ giới phải mua bảo hiểm bắt buộc trách nhiệm dân sự. Khi xảy ra tai nạn thuộc phạm vi bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm chi trả cho bên bị thiệt hại theo mức trách nhiệm và quy định hiện hành, không phụ thuộc người lái còn sống hay đã mất. Nếu chủ xe mua thêm bảo hiểm tự nguyện, phạm vi chi trả có thể rộng hơn. Gia đình nạn nhân nên đề nghị cơ quan giải quyết tai nạn hoặc gia đình người lái cung cấp thông tin bảo hiểm của xe càng sớm càng tốt.
Bộ luật Dân sự coi phương tiện giao thông vận tải cơ giới là nguồn nguy hiểm cao độ, chủ sở hữu hoặc người được giao chiếm hữu, sử dụng phải bồi thường thiệt hại do nguồn nguy hiểm gây ra, kể cả khi không có lỗi, trừ một số trường hợp luật định. Vì vậy nếu người lái đi mượn xe, chủ xe có thể có trách nhiệm tuỳ việc giao xe có hợp pháp hay không.
Nếu người lái đang thực hiện công việc được giao, chẳng hạn tài xế của một công ty vận tải, doanh nghiệp sử dụng người lao động phải bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra khi thực hiện nhiệm vụ. Khi đó gia đình nạn nhân yêu cầu doanh nghiệp, không phải di sản của người tài xế.
Chỉ khi các nguồn trên không có hoặc không đủ, phần thiệt hại còn lại mới được yêu cầu thanh toán từ di sản của người gây tai nạn.
Những khoản thiệt hại thường được tính
Thiệt hại phải được chứng minh bằng chứng từ hoặc căn cứ hợp lý. Theo Bộ luật Dân sự, các nhóm thiệt hại thường gặp trong tai nạn gồm:
- Khi nạn nhân bị thương: chi phí cứu chữa, điều trị, phục hồi chức năng; thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút của nạn nhân; chi phí và thu nhập bị mất của người chăm sóc.
- Khi nạn nhân qua đời: chi phí cứu chữa trước khi mất; chi phí hợp lý cho việc mai táng; tiền cấp dưỡng cho những người mà nạn nhân có nghĩa vụ cấp dưỡng như con chưa thành niên, cha mẹ già.
- Tổn thất về tinh thần: cho nạn nhân bị thương, hoặc cho người thân thích của nạn nhân đã mất, với mức tối đa do luật quy định theo mức lương cơ sở.
- Thiệt hại về tài sản: chi phí sửa chữa hoặc giá trị xe, đồ vật bị hư hỏng, thu nhập bị mất do không khai thác được tài sản.
Gia đình nạn nhân nên giữ mọi hoá đơn viện phí, đơn thuốc, giấy ra viện, chứng từ mai táng, giấy tờ chứng minh thu nhập. Gia đình người gây tai nạn có quyền đề nghị xem các chứng từ này trước khi thoả thuận con số, đó là việc bình thường, không phải thiếu thiện chí.
Mỗi phía nên làm gì
Hai gia đình đứng ở hai phía nhưng có chung một lợi ích: giải quyết nhanh, đúng, không kéo dài nỗi đau. Bảng dưới gợi ý việc nên làm của từng bên.
| Việc | Gia đình nạn nhân | Gia đình người gây tai nạn đã mất |
|---|---|---|
| Thông tin cần nắm | Biển số, chủ xe, doanh nghiệp bảo hiểm, nơi làm việc của người lái | Hợp đồng bảo hiểm của xe, việc người lái có đang làm nhiệm vụ cho ai không |
| Giấy tờ cần giữ | Hồ sơ tai nạn, chứng từ thiệt hại | Danh sách di sản, các khoản nợ khác của người mất |
| Việc với bảo hiểm | Nộp hồ sơ yêu cầu bồi thường đúng hạn | Thông báo tai nạn, phối hợp cung cấp giấy tờ cho bảo hiểm |
| Khi thương lượng | Đưa yêu cầu kèm chứng từ, chấp nhận trừ phần bảo hiểm đã trả | Cử một người đại diện có uỷ quyền, không hứa vượt quá di sản |
| Nếu không thoả thuận được | Khởi kiện vụ án dân sự đối với người thừa kế hoặc chủ xe, doanh nghiệp | Tham gia tố tụng, đề nghị toà xác định lỗi, phạm vi di sản |
Gia đình người mất thường muốn “lo cho xong” bằng một khoản tiền ngay sau tang lễ, kể cả vay mượn thêm. Thiện chí đó đáng quý, nhưng không ai buộc họ phải trả bằng tiền riêng vượt quá di sản. Ngược lại, gia đình nạn nhân có quyền đòi đủ trong phạm vi di sản, không nên vì ngại mà bỏ qua.
Khi lỗi không thuộc hoàn toàn về người đã mất
Nạn nhân cũng có lỗi. Nếu bên bị thiệt hại cũng có lỗi, như đi ngược chiều, không đội mũ bảo hiểm, phóng nhanh, thì người gây thiệt hại chỉ bồi thường phần tương ứng với mức độ lỗi của mình. Kết luận của cơ quan giải quyết tai nạn về diễn biến vụ việc là căn cứ quan trọng.
Thiệt hại hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại. Khi đó người gây thiệt hại, kể cả chủ nguồn nguy hiểm cao độ, có thể không phải bồi thường. Đây là kết luận cần được chứng minh rõ, thường phải qua cơ quan có thẩm quyền hoặc toà án.
Cả hai bên cùng có người chết. Mỗi bên vừa là bên có quyền vừa là bên có nghĩa vụ. Việc xác định lỗi và bù trừ nghĩa vụ giữa hai di sản thường phức tạp, nên có người làm nghề luật hỗ trợ.
Có nhiều xe cùng gây tai nạn. Những người cùng gây thiệt hại liên đới bồi thường, phần của mỗi người xác định theo mức độ lỗi. Di sản của người đã mất chỉ chịu phần tương ứng của người đó.
Thứ tự với các khoản nợ khác và thời hiệu
Di sản của người gây tai nạn có thể còn phải trả những khoản khác: nợ ngân hàng, nợ thuế, tiền mai táng chính người đó. Theo thứ tự tại Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, tiền bồi thường thiệt hại được thanh toán sau chi phí mai táng hợp lý, tiền cấp dưỡng còn thiếu, chi phí bảo quản di sản, tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ và tiền công lao động, nhưng trước thuế và các khoản nợ khác. Như vậy khi di sản không đủ, nạn nhân được ưu tiên hơn ngân hàng.
Về thời hạn, cần để ý hai mốc. Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là ba năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm. Đồng thời, thời hiệu yêu cầu người thừa kế thực hiện nghĩa vụ tài sản do người chết để lại là ba năm kể từ ngày người đó mất. Trong tai nạn, hai mốc này thường gần trùng nhau, nên gia đình nạn nhân không nên chờ quá lâu.
Thoả thuận bồi thường nên lập thành văn bản, có chữ ký của các người thừa kế hoặc người được uỷ quyền, ghi rõ số tiền, đã trừ phần bảo hiểm chi trả hay chưa, lịch thanh toán, và việc hai bên không còn yêu cầu gì khác. Với thiệt hại lớn, có người tử vong, hoặc tranh cãi về lỗi, cả hai gia đình đều nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký.
Ví dụ giả định: di sản không đủ trả hết
Ví dụ giả định: anh Bình lái ô tô cá nhân gây tai nạn trên quốc lộ đoạn qua Đắk Lắk, làm một người đi xe máy bị thương nặng, anh Bình cũng mất. Tổng thiệt hại có chứng từ của nạn nhân được hai bên xác định là 700 triệu đồng. Doanh nghiệp bảo hiểm của xe đã chi trả cho nạn nhân 150 triệu đồng theo hợp đồng. Phần còn thiếu là 550 triệu.
Di sản của anh Bình gồm chiếc xe sau tai nạn và một mảnh đất, tổng trị giá 600 triệu. Anh còn nợ ngân hàng 200 triệu tín chấp. Chi phí mai táng hợp lý của anh do người nhà ứng trước là 50 triệu.
Theo thứ tự luật định, chi phí mai táng 50 triệu được hoàn trước, di sản còn 550 triệu. Tiền bồi thường thiệt hại đứng trước khoản nợ ngân hàng, nên nạn nhân được thanh toán đủ 550 triệu còn thiếu. Di sản về không, ngân hàng không thu được khoản vay tín chấp, và những người thừa kế không phải bù gì từ tài sản riêng.
Nếu di sản chỉ có 400 triệu, sau khi trừ mai táng còn 350 triệu, nạn nhân nhận 350 triệu và phần thiếu 200 triệu không đòi được ở người thừa kế. Lúc đó nạn nhân chỉ còn có thể xem xét những nguồn khác như bảo hiểm tự nguyện của chính mình, nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Người gây tai nạn chết thì gia đình nạn nhân có được bồi thường không?
Có. Trách nhiệm hình sự chấm dứt khi người phạm tội chết, nhưng trách nhiệm bồi thường thiệt hại là nghĩa vụ dân sự, được thanh toán từ bảo hiểm, từ chủ xe hoặc doanh nghiệp nếu có, và từ di sản của người gây thiệt hại trong phạm vi di sản.
Gia đình người gây tai nạn không nhận di sản thì có phải bồi thường không?
Người không nhận di sản không phải bồi thường bằng tài sản riêng. Nghĩa vụ bồi thường chỉ được thanh toán trong phạm vi di sản. Gia đình nạn nhân vẫn có thể yêu cầu bảo hiểm, chủ xe hoặc doanh nghiệp sử dụng lao động nếu họ có trách nhiệm theo luật.
Bảo hiểm bắt buộc của xe có chi trả khi người lái đã mất không?
Có, nếu tai nạn thuộc phạm vi bảo hiểm và không rơi vào trường hợp loại trừ. Việc người lái mất không làm chấm dứt trách nhiệm của doanh nghiệp bảo hiểm với bên thứ ba bị thiệt hại. Hồ sơ cần nộp trong thời hạn quy định, nên liên hệ sớm.
Xe đi mượn gây tai nạn, chủ xe có phải bồi thường không?
Tuỳ trường hợp. Phương tiện cơ giới là nguồn nguy hiểm cao độ; nếu chủ xe đã giao xe hợp pháp cho người lái, người được giao chiếm hữu, sử dụng thường chịu trách nhiệm. Nếu việc giao xe trái quy định, như giao cho người không có giấy phép lái xe, chủ xe có thể phải liên đới.
Đã nhận tiền hỗ trợ ở đám tang có được đòi bồi thường thêm không?
Tiền phúng viếng, hỗ trợ ban đầu thường được trừ vào số bồi thường nếu hai bên xác định đó là tiền bồi thường. Nếu chưa có thoả thuận cuối cùng bằng văn bản, gia đình nạn nhân vẫn có quyền yêu cầu phần thiệt hại còn thiếu, có chứng từ, trong thời hiệu.
Kiện đòi bồi thường khi người gây tai nạn đã mất thì kiện ai?
Khởi kiện những người thừa kế của người gây thiệt hại hoặc người quản lý di sản, yêu cầu thanh toán trong phạm vi di sản. Nếu chủ xe, doanh nghiệp sử dụng lao động hoặc bảo hiểm có trách nhiệm, có thể đưa họ vào vụ kiện. Toà án có thẩm quyền thường là toà án nhân dân khu vực theo quy định hiện hành.