Tài sản nào không được nhắc đến trong di chúc thì chia theo pháp luật, tức chia đều cho những người ở hàng thừa kế gần nhất còn sống, như thể người mất không để lại di chúc đối với riêng phần đó. Phần đã được di chúc định đoạt vẫn chia theo di chúc. Hai cơ chế chạy song song trên cùng một khối di sản, và người đã được di chúc cho tài sản vẫn có suất trong phần chia theo pháp luật nếu họ thuộc hàng thừa kế được gọi.
Chuyện di chúc "thiếu" rất phổ biến. Người lập di chúc thường nghĩ đến căn nhà, mảnh đất, còn tiền gửi tiết kiệm, chiếc xe, phần góp vốn hay số vàng cất trong tủ lại bị bỏ sót, hoặc là thứ mua thêm sau khi di chúc đã viết. Bài này giải thích căn cứ, cách tính phần còn lại bằng ví dụ, cách phần chia theo pháp luật tác động đến những người được luật bảo vệ, và cách ghi các phần này khi khai nhận để hồ sơ không bị trả lại.
Căn cứ: hai cơ chế trên cùng một khối di sản
Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015 liệt kê các trường hợp thừa kế theo pháp luật. Ngoài trường hợp quen thuộc là không có di chúc, điều luật này còn áp dụng cho từng phần di sản: phần không được định đoạt trong di chúc; phần có liên quan đến nội dung di chúc không có hiệu lực; phần liên quan đến người được hưởng theo di chúc nhưng đã chết trước, từ chối hoặc không có quyền hưởng. Vì vậy một khối di sản hoàn toàn có thể chia theo di chúc một phần và theo pháp luật một phần.
Cơ chế này tôn trọng ý chí của người mất ở đúng chỗ họ đã thể hiện, và chỉ dùng quy tắc mặc định của luật ở chỗ họ im lặng. Người thừa kế không được suy diễn "chắc ông muốn cho cả sổ tiết kiệm người con út vì đã cho nhà người đó". Nếu di chúc không ghi, phần đó không thuộc về người con út theo di chúc, dù có thể người con út vẫn nhận một suất khi chia theo pháp luật.
Cũng cần phân biệt di chúc thiếu với di chúc định đoạt theo tỷ lệ. Một di chúc ghi "để lại toàn bộ tài sản, con cả 50%, hai con còn lại mỗi người 25%" đã định đoạt hết, kể cả những tài sản không liệt kê tên. Chỉ khi di chúc liệt kê từng tài sản cụ thể và không có câu bao quát, phần ngoài danh sách mới là phần chưa định đoạt.
Những dạng di chúc thiếu hay gặp
Khi rà lại di chúc của người thân, gia đình nên đối chiếu từng tài sản thực tế với nội dung di chúc để phát hiện những khoảng trống sau.
- Bỏ sót tài sản ngay từ đầu: di chúc chỉ nhắc nhà đất, quên tiền gửi ngân hàng, xe, vàng, đồ cổ, khoản cho người khác vay mà người mất đang là chủ nợ.
- Tài sản có sau khi lập di chúc: mảnh đất mua thêm, khoản tiền bồi thường, phần thừa kế người mất nhận từ cha mẹ của họ sau ngày viết di chúc.
- Một phần di chúc không có hiệu lực: ví dụ di chúc định đoạt cả căn nhà là tài sản chung với vợ, thì phần định đoạt nửa căn của vợ không có giá trị; nửa của người mất vẫn theo di chúc.
- Người được chỉ định mất trước: người con được di chúc cho mảnh vườn đã mất trước cha, nên mảnh vườn chia theo pháp luật thay vì về tay các cháu theo di chúc.
- Người được chỉ định từ chối: phần họ từ chối trở thành phần chia theo pháp luật, không tự động chuyển cho người được di chúc cho phần lớn nhất.
- Di chúc ghi mơ hồ: "để lại đồ đạc trong nhà cho con gái" có bao gồm sổ tiết kiệm cất trong tủ không? Khi các bên hiểu khác nhau và không thống nhất, đây là điểm phải giải thích di chúc, có thể phải đến toà.
Mỗi khoảng trống là một phần di sản phải xác định hàng thừa kế và chia đều. Liệt kê sớm giúp gia đình tránh tình trạng khai nhận xong căn nhà rồi mới phát hiện còn một sổ tiết kiệm cần làm lại cả bộ hồ sơ.
Ví dụ giả định có số: căn nhà theo di chúc, phần còn lại theo pháp luật
Bà Lan mất, chồng đã mất trước, cha mẹ bà cũng đã mất. Di chúc của bà để căn nhà riêng, các bên thống nhất giá trị 3 tỷ đồng, cho người con út. Ngoài ra bà còn sổ tiết kiệm 900 triệu và một chiếc ô tô định giá 300 triệu, di chúc không nhắc. Bà có ba người con: cả, thứ và út, đều thành niên, khoẻ mạnh.
| Phần di sản | Căn cứ chia | Người hưởng | Mỗi người |
|---|---|---|---|
| Căn nhà 3 tỷ | Theo di chúc | Con út | 3 tỷ |
| Sổ tiết kiệm và ô tô, tổng 1,2 tỷ | Theo pháp luật | Ba con ở hàng thứ nhất | 400 triệu mỗi người |
| Tổng con út | 3,4 tỷ | ||
| Tổng con cả | 400 triệu | ||
| Tổng con thứ | 400 triệu |
Con út vẫn nhận một suất trong phần chia theo pháp luật, không bị trừ đi vì đã được nhà. Nhiều gia đình cảm thấy điều này "không công bằng" và tự thoả thuận để con út nhường suất 400 triệu cho hai anh chị. Thoả thuận đó hợp pháp nếu con út đồng ý, nhưng không ai có quyền ép. Nếu người mất muốn bù trừ, chỗ để thể hiện là chính di chúc.
Liên hệ với phần của những người được luật bảo vệ
Khi một phần di sản chia theo pháp luật, người thuộc nhóm không phụ thuộc nội dung di chúc theo Điều 644, như vợ hoặc chồng, cha mẹ, con chưa thành niên, sẽ nhận suất của họ trong phần đó. Câu hỏi là suất này đã đủ mức tối thiểu hai phần ba suất chưa. Mức tối thiểu được tính trên toàn bộ di sản như thể chia hết theo pháp luật, không chỉ trên phần còn lại.
Ví dụ giả định: đổi tình huống trên, giả sử chồng bà Lan còn sống và cả căn nhà, sổ tiết kiệm lẫn ô tô đều là tài sản riêng của bà. Hàng thứ nhất có bốn người là chồng và ba con. Nếu chia hết 4,2 tỷ theo pháp luật, mỗi suất là 1,05 tỷ, hai phần ba suất là 700 triệu. Trong phần 1,2 tỷ chia theo pháp luật, mỗi người được 300 triệu. Chồng bà thuộc nhóm được bảo vệ nhưng mới nhận 300 triệu, nên phải được bù thêm 400 triệu, lấy từ phần của người hưởng theo di chúc là con út.
Cách làm thực tế: tính theo thứ tự, chia phần không định đoạt trước, rồi so từng người được bảo vệ với mức tối thiểu và bù phần thiếu. Thứ tự và phương pháp tính trong những ca nhiều lớp như thế này đôi khi được áp dụng khác nhau, nên khi giá trị lớn hoặc các bên đã có bất đồng, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi chốt con số.
Tài sản thay đổi sau khi lập di chúc: vài điểm cần biết
Tài sản mua thêm không tự động theo di chúc. Nếu di chúc liệt kê cụ thể "căn nhà số…, thửa đất số…", một thửa đất mua thêm năm năm sau không nằm trong di chúc. Nếu di chúc có câu bao quát như "toàn bộ tài sản còn lại lúc qua đời", tài sản mua thêm được bao gồm. Đây là lý do nhiều người lập di chúc dùng cả danh sách cụ thể lẫn một câu bao quát cho phần còn lại.
Di chúc chia theo tỷ lệ tính trên giá trị còn lại lúc chia. Theo quy định về phân chia di sản theo di chúc, nếu di chúc chỉ xác định tỷ lệ so với tổng giá trị khối di sản thì tỷ lệ đó tính trên giá trị khối di sản đang còn vào thời điểm phân chia, không phải lúc lập di chúc.
Hiện vật được chỉ định cho ai thì người đó nhận cả lợi lẫn hại. Người được di chúc cho một căn nhà thì nhận cả tiền thuê phát sinh lẫn chịu giảm giá trị nếu căn nhà xuống cấp, trừ khi hư hỏng do lỗi người khác. Tiền cho thuê thu được trước khi chia nên được ghi lại để tránh tranh cãi.
Tài sản đã không còn thì không có gì để chia. Nếu thửa đất được di chúc nhắc đến đã được người lập di chúc bán khi còn sống, phần di chúc liên quan đến thửa đất đó không còn đối tượng. Tiền bán đất, nếu còn, không mặc nhiên theo di chúc mà phải xem nội dung di chúc có câu bao quát hay không.
Ghi các phần này thế nào khi khai nhận
Hồ sơ có cả phần theo di chúc và phần theo pháp luật cần được chuẩn bị gọn để công chứng viên đối chiếu được ngay.
- Lập danh sách toàn bộ tài sản của người mất kèm giấy tờ, đánh dấu tài sản nào có trong di chúc, tài sản nào không.
- Xác định những người hưởng theo di chúc và những người ở hàng thừa kế theo pháp luật; hai danh sách có thể trùng một phần.
- Nếu có người thuộc nhóm được bảo vệ theo Điều 644, tính thử mức tối thiểu và đối chiếu với phần họ nhận theo cả hai cơ chế.
- Mang di chúc bản gốc, giấy chứng tử, giấy tờ quan hệ nhân thân, giấy tờ tài sản đến tổ chức hành nghề công chứng; văn bản sẽ ghi rõ phần nào chia theo di chúc, phần nào chia theo pháp luật.
- Sau khi việc khai nhận hoặc thoả thuận phân chia được niêm yết và công chứng, dùng văn bản đó để làm thủ tục sang tên từng tài sản tại nơi quản lý tương ứng.
Nếu sau khi đã chia mới phát hiện thêm tài sản, gia đình làm một văn bản khai nhận bổ sung cho riêng tài sản đó, không cần huỷ những gì đã làm, miễn là cách chia phần mới không mâu thuẫn với nội dung đã công chứng trước.
Câu hỏi thường gặp
Người được di chúc cho nhà có được chia tiếp sổ tiết kiệm không nhắc trong di chúc không?
Có, nếu người đó ở hàng thừa kế được gọi khi chia theo pháp luật. Việc đã nhận nhà theo di chúc không làm họ mất suất trong phần không được định đoạt, trừ khi chính họ đồng ý nhường suất đó cho người khác.
Di chúc ghi "toàn bộ tài sản cho con trai" có cần liệt kê từng thứ không?
Không bắt buộc. Câu ghi toàn bộ tài sản đã định đoạt hết, kể cả tài sản không được liệt kê. Tuy vậy, khi làm thủ tục, gia đình vẫn phải chứng minh từng tài sản thuộc quyền sở hữu của người mất bằng giấy tờ tương ứng.
Phát hiện thêm tài sản sau khi đã công chứng khai nhận thì làm sao?
Gia đình làm văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia bổ sung cho tài sản mới phát hiện. Tài sản đó chia theo di chúc nếu di chúc có câu bao quát, hoặc chia theo pháp luật nếu di chúc không đề cập.
Di chúc chỉ ghi chia nhà, có làm mất quyền của vợ đối với nửa nhà không?
Không. Nếu căn nhà là tài sản chung, người lập di chúc chỉ có quyền định đoạt nửa của mình. Nội dung định đoạt nửa của vợ không có hiệu lực, còn nửa của người mất chia theo di chúc như bình thường.
Người thừa kế theo pháp luật ở hàng thứ hai có được chia phần không định đoạt không?
Chỉ khi không còn ai ở hàng thứ nhất do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất hoặc từ chối. Nếu hàng thứ nhất còn người, phần không được định đoạt chia hết cho họ.
Có cần mời người không được di chúc nhắc đến ra công chứng không?
Có, nếu họ là người thừa kế theo pháp luật của phần không được định đoạt. Họ phải tham gia văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia phần đó, hoặc có văn bản từ chối hợp lệ; thiếu họ thì văn bản dễ bị yêu cầu huỷ.