Tuổi cao không làm mất quyền lập di chúc; điều luật yêu cầu là lúc lập, người đó minh mẫn, sáng suốt và tự nguyện. Một cụ ông 90 tuổi còn tỉnh táo hoàn toàn có thể lập di chúc hợp pháp. Vấn đề nằm ở chỗ: sau khi cụ mất, nếu một người con không đồng ý, câu hỏi "lúc đó cụ còn minh mẫn không" sẽ được đặt ra, và những người muốn giữ di chúc phải có cách trả lời.
Vì vậy với người cao tuổi, lập di chúc không chỉ là viết cho đúng, mà còn là để lại dấu vết cho thấy người lập hiểu mình đang làm gì. Bài này đi qua chuyện chọn thời điểm, chọn hình thức, các loại chứng cứ về sức khoẻ hữu ích, và những việc người nhà nên tránh để không vô tình làm yếu đi chính bản di chúc của cha mẹ.
Minh mẫn, sáng suốt được hiểu thế nào trong thực tế
Luật không định nghĩa minh mẫn bằng một danh sách triệu chứng. Trong thực tế giải quyết tranh chấp, câu hỏi thường được đặt ra cụ thể hơn: vào thời điểm lập di chúc, người lập có biết mình có những tài sản gì không, có nhận ra những người thân trong gia đình không, có hiểu việc để lại tài sản cho người này mà không cho người kia sẽ dẫn đến điều gì không, và có tự quyết định hay bị người khác chi phối.
Một người hay quên chuyện vặt, đi lại khó khăn, nghe kém, vẫn có thể hoàn toàn minh mẫn theo nghĩa trên. Ngược lại, một người trông khoẻ mạnh nhưng đang trong giai đoạn sa sút trí tuệ, hoặc vừa dùng thuốc an thần liều cao, có thể không còn đủ khả năng nhận thức. Tình trạng này cũng có thể thay đổi theo ngày, theo giờ; nhiều người bệnh lúc sáng tỉnh táo, chiều tối lại lẫn.
Do đó, điều cần chứng minh không phải là người lập "khoẻ" nói chung, mà là đúng vào lúc ký di chúc, họ đủ tỉnh táo để hiểu và quyết định. Mọi chứng cứ nên xoay quanh thời điểm đó, càng gần càng tốt.
Chọn hình thức di chúc theo tình trạng người lập
Hình thức nào cũng hợp pháp nếu đủ điều kiện, nhưng mức độ chống chịu khi bị phản đối rất khác nhau. Bảng dưới đây gợi ý theo hoàn cảnh thường gặp:
| Tình trạng người lập | Hình thức nên chọn | Lý do |
|---|---|---|
| Còn khoẻ, tự đi lại, viết chữ rõ | Tự viết tay, hoặc công chứng nếu tài sản lớn | Chủ động, nhưng nên kèm chứng cứ sức khoẻ |
| Đi lại khó, tay run, vẫn tỉnh táo | Công chứng, mời công chứng viên đến nhà | Công chứng viên kiểm tra trực tiếp người lập |
| Đang nằm viện nhưng tỉnh | Công chứng tại bệnh viện, hoặc có người làm chứng kèm xác nhận của cơ sở y tế | Cần ghi nhận tình trạng ngay tại thời điểm lập |
| Có chẩn đoán sa sút trí tuệ giai đoạn sớm | Công chứng, kèm đánh giá của bác sĩ chuyên khoa gần ngày lập | Nguy cơ bị phản đối rất cao |
| Đang nguy kịch, không viết được | Di chúc miệng theo đúng điều kiện | Chỉ khi tính mạng bị đe doạ, không lập văn bản kịp |
Với người cao tuổi, di chúc có công chứng gần như luôn là lựa chọn chắc hơn. Luật Công chứng cho phép công chứng ngoài trụ sở trong trường hợp người yêu cầu già yếu, không thể đi lại được hoặc có lý do chính đáng khác, nên không đi được đến văn phòng không phải là lý do để chọn hình thức yếu hơn.
Chứng cứ về sức khoẻ nên chuẩn bị
Không có giấy tờ nào là bắt buộc kèm di chúc, nhưng các loại sau thường được dùng để trả lời câu hỏi về minh mẫn khi có tranh chấp:
- Giấy khám sức khoẻ hoặc phiếu khám tại cơ sở y tế có nhận xét về tâm thần, nhận thức, càng gần ngày lập di chúc càng tốt, lý tưởng là cùng ngày hoặc vài ngày trước.
- Đánh giá của bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần nếu người lập đã có chẩn đoán liên quan đến trí nhớ, đột quỵ, Parkinson. Bác sĩ có thể ghi nhận khả năng nhận thức tại thời điểm khám.
- Hồ sơ bệnh án nếu người lập đang điều trị: các ghi chép hằng ngày của điều dưỡng về việc người bệnh tỉnh, tiếp xúc tốt, ăn uống được thường có ích.
- Biên bản hoặc lời chứng của người làm chứng mô tả người lập tự đọc, tự trả lời câu hỏi, tự nêu tên các con và tài sản.
- Video ngắn người lập tự nói bằng lời của mình về việc lập di chúc và lý do chia như vậy, không có ai nhắc bên cạnh.
Những chứng cứ này không thay thế được hình thức di chúc. Chúng chỉ có tác dụng bổ trợ khi có người đặt câu hỏi. Nhưng một bản di chúc kèm giấy khám ghi rõ "tỉnh, tiếp xúc tốt, định hướng được không gian thời gian" vào đúng ngày lập thì rất khó bị lật lại chỉ bằng lời nói "lúc đó bố lẫn rồi".
Những việc người nhà nên tránh
Không để người được hưởng nhiều nhất tổ chức mọi thứ. Người con được chia căn nhà mà cũng là người đưa cha mẹ đi công chứng, ngồi bên cạnh, trả lời thay, là hình ảnh dễ bị cho là chi phối nhất. Nếu có thể, để một người khác trong nhà hoặc người ngoài đi cùng.
Không soạn sẵn rồi đưa cho cha mẹ ký. Nội dung nên xuất phát từ lời của người lập. Công chứng viên thường hỏi trực tiếp người lập muốn để lại gì cho ai; nếu họ trả lời không khớp với bản soạn sẵn, việc công chứng có thể bị dừng lại.
Không chọn lúc người lập vừa dùng thuốc ngủ, thuốc an thần. Hỏi bác sĩ về thời điểm người bệnh tỉnh táo nhất trong ngày, thường là buổi sáng.
Không giấu các con khác hoàn toàn. Người lập có quyền giữ kín nội dung, nhưng việc cả nhà biết có một buổi lập di chúc, dù không biết chia thế nào, giúp giảm nghi ngờ rằng mọi thứ được làm lén lút.
Không gây sức ép, kể cả bằng tình cảm. Những câu như "bố không chia thì con không về nữa" có thể bị coi là ép buộc nếu được ghi nhận lại. Ý chí phải là của người lập.
Trình tự gợi ý cho một buổi lập di chúc của người cao tuổi
Trình tự sau tổng hợp từ cách nhiều gia đình đã làm để giảm tối đa rủi ro bị phản đối, áp dụng tốt nhất với di chúc có công chứng:
- Nói chuyện riêng với người lập về mong muốn, để họ tự nêu: có những tài sản gì, muốn để lại cho ai, có điều gì muốn dặn.
- Thu thập giấy tờ tài sản bản chính và giấy tờ tuỳ thân của người lập. Với nhà đất là tài sản chung vợ chồng, xác định rõ phần của người lập.
- Đưa người lập đi khám tại cơ sở y tế, xin kết quả có nhận xét về tình trạng nhận thức, sát ngày lập.
- Liên hệ tổ chức hành nghề công chứng; nếu người lập không đi lại được, đề nghị công chứng viên đến tận nhà hoặc bệnh viện.
- Trong buổi công chứng, để người lập tự trả lời các câu hỏi của công chứng viên; người nhà ngồi xa hoặc ra ngoài khi được đề nghị.
- Sau khi công chứng, lưu một bản tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc giao người không được hưởng giữ; báo cho các con biết đã có di chúc.
Ví dụ giả định: hai cách lập, hai kết cục
Ví dụ giả định thứ nhất: ông Tâm, 86 tuổi, ở Thái Nguyên, từng bị tai biến nhẹ. Người con trai út sống cùng ông tự đánh máy một bản di chúc để lại toàn bộ nhà đất cho mình, mời hai người bạn của anh đến làm chứng, ông ký vào buổi tối. Không có giấy khám, không ai trong số các con khác biết. Sau khi ông mất, hai người chị phản đối, cho rằng thời gian đó ông thường xuyên nhầm tên con cháu. Bản di chúc tuy có hình thức hợp lệ nhưng phải đối mặt với hàng loạt câu hỏi mà người em không có cách trả lời thuyết phục.
Ví dụ giả định thứ hai: bà Hoa, 84 tuổi, ở Vĩnh Long, cũng muốn để nhà cho con út đang chăm mình. Con gái lớn đưa bà đi khám tại bệnh viện tỉnh buổi sáng, bác sĩ ghi bà tỉnh, tiếp xúc tốt. Chiều cùng ngày công chứng viên đến nhà, nói chuyện riêng với bà, bà tự nêu tên ba người con, các tài sản, và lý do để nhà cho con út kèm việc con út phải đưa cho hai anh chị một khoản tiền. Hai người con kia biết có buổi lập di chúc dù không biết chi tiết.
Hai bản di chúc có nội dung gần giống nhau, nhưng bản thứ hai gần như không còn kẽ hở về minh mẫn hay sự chi phối. Khác biệt nằm ở cách tổ chức chứ không nằm ở chi phí hay câu chữ.
Khi di chúc của người cao tuổi bị phản đối
Nếu sau khi cha mẹ mất có người cho rằng di chúc lập lúc không minh mẫn, người đó phải đưa ra căn cứ; còn những người muốn giữ di chúc cần chuẩn bị các chứng cứ ở trên. Khi gia đình không tự thống nhất được, toà án sẽ xem xét toàn bộ: hình thức di chúc, lời khai người làm chứng, công chứng viên, hồ sơ bệnh án, có khi cả trưng cầu giám định. Với di chúc có công chứng, việc lật lại khó hơn nhiều vì công chứng viên đã có trách nhiệm kiểm tra năng lực của người lập.
Phía người phản đối cũng có lý lẽ chính đáng của họ: đôi khi một người con chăm cha mẹ nhiều năm lại bị gạt khỏi di chúc lập vào những tháng cuối đời, khi cha mẹ phụ thuộc hoàn toàn vào một người khác. Luật bảo vệ cả hai phía: bảo vệ ý chí thật của người lập, và loại bỏ những bản di chúc không phản ánh ý chí đó. Vì vậy cách tốt nhất để tôn trọng cha mẹ là giúp họ lập di chúc ở thời điểm không ai có thể nghi ngờ.
Tình huống đã có tranh chấp, hoặc đã thấy trước tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề tại địa phương trước khi tổ chức buổi lập di chúc, để chọn được hình thức và chứng cứ phù hợp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Người trên 80 tuổi lập di chúc có cần giấy khám sức khoẻ không?
Luật không bắt buộc kèm giấy khám sức khoẻ. Tuy nhiên với người cao tuổi, giấy khám có nhận xét về nhận thức gần ngày lập là chứng cứ rất hữu ích nếu sau này có người cho rằng di chúc lập khi không còn minh mẫn. Một số công chứng viên cũng đề nghị có giấy này.
Công chứng viên có từ chối công chứng di chúc của người già không?
Có thể, nếu công chứng viên có căn cứ nghi ngờ người lập không minh mẫn, không nhận thức được việc mình làm hoặc đang bị ép buộc. Họ có thể đề nghị làm rõ, ví dụ khám sức khoẻ, trước khi tiếp tục.
Cha mẹ đang nằm viện có lập di chúc được không?
Được, nếu đang tỉnh táo. Có thể mời công chứng viên đến bệnh viện, hoặc lập có người làm chứng. Luật còn có quy định riêng về di chúc của người đang điều trị tại bệnh viện có xác nhận của người phụ trách cơ sở, nên hỏi kỹ cơ sở y tế và công chứng viên về cách làm cụ thể.
Người mắc bệnh Alzheimer giai đoạn đầu có lập di chúc được không?
Chẩn đoán không tự động loại bỏ quyền lập di chúc. Điều quan trọng là tại thời điểm lập, người đó còn đủ nhận thức. Trường hợp này nên lập có công chứng và có đánh giá của bác sĩ chuyên khoa gần ngày lập, vì nguy cơ bị phản đối cao.
Có nên quay video lúc cha mẹ lập di chúc không?
Video không phải là một hình thức di chúc và không thay thế được văn bản. Nhưng một đoạn video người lập tự nói rõ ràng về ý muốn của mình, không ai nhắc, có thể là chứng cứ bổ trợ về sự minh mẫn và tự nguyện khi có tranh chấp.
Con cái có quyền yêu cầu cha mẹ lập di chúc không?
Không. Lập di chúc là quyền của người có tài sản, không phải nghĩa vụ. Con cái có thể gợi ý và giúp đỡ thủ tục, nhưng quyết định có lập hay không, chia thế nào thuộc về cha mẹ. Không lập di chúc thì di sản chia theo pháp luật.