Di chúc có người làm chứng cần ít nhất hai người làm chứng; người lập ký hoặc điểm chỉ trước mặt họ, rồi họ xác nhận chữ ký, điểm chỉ đó và cùng ký vào bản di chúc. Đây là hình thức dành cho người không tự viết tay được toàn bộ, hoặc muốn đánh máy cho rõ ràng. Không phải ai cũng được làm chứng: người thừa kế của người lập, người có quyền lợi liên quan đến nội dung di chúc và người chưa thành niên đều bị loại.
Trong thực tế, lỗi hay gặp nhất không phải là thiếu người, mà là chọn nhầm người: con dâu làm chứng cho di chúc chia tài sản cho chồng mình, anh em ruột làm chứng cho nhau, hàng xóm ký sau vài hôm vì hôm lập không có mặt. Bài này giúp bạn chọn đúng người và tổ chức buổi ký cho chặt.
Ai không được làm chứng cho di chúc
Bộ luật Dân sự 2015 loại trừ ba nhóm người khỏi vai trò làm chứng di chúc. Mỗi nhóm có lý do riêng, và đó cũng là những điểm bên không đồng ý sẽ soi đầu tiên:
- Người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập. Tức là người được hưởng trong chính bản di chúc đó, và cả những người sẽ được hưởng nếu chia theo pháp luật như vợ, chồng, con, cha mẹ của người lập. Con ruột làm chứng cho di chúc của cha mẹ là không được, kể cả khi người con đó không được chia gì.
- Người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc. Ví dụ người đang thuê căn nhà được định đoạt, người đang nợ hoặc cho người lập vay, vợ hoặc chồng của người được hưởng. Quan hệ này nhiều khi không hiển nhiên, nên cần hỏi kỹ trước khi mời.
- Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Cháu nhỏ trong nhà, người già đã lẫn, người đang điều trị bệnh tâm thần đều không làm chứng được.
Luật không cấm hàng xóm, bạn bè, đồng nghiệp cũ, cán bộ tổ dân phố, người cùng hội đoàn làm chứng. Đây thường là nhóm an toàn nhất, miễn là họ không vướng một trong ba nhóm trên, đủ minh mẫn và về sau có thể dễ dàng tìm lại được.
Trình tự lập di chúc có người làm chứng tại nhà
Một buổi lập di chúc có người làm chứng nên diễn ra liền mạch trong cùng một lúc, cùng một chỗ. Trình tự gợi ý:
- Soạn nội dung trước. Người lập có thể tự đánh máy, hoặc nhờ người khác viết hay đánh máy hộ theo đúng ý mình. Người viết hộ tốt nhất không phải người được hưởng.
- Mời ít nhất hai người làm chứng đủ điều kiện, hẹn cùng có mặt một lúc. Nếu có điều kiện, mời ba người để dự phòng khi về sau một người không còn hoặc không liên lạc được.
- Người lập đọc lại toàn bộ nội dung, hoặc nghe người khác đọc to, trước mặt người làm chứng. Nếu có chỗ chưa đúng ý thì sửa ngay và in lại, không sửa tay rải rác.
- Người lập ký hoặc điểm chỉ vào từng trang và cuối bản di chúc ngay trước mặt những người làm chứng.
- Người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ của người lập và ký vào bản di chúc, ghi rõ họ tên, năm sinh, nơi cư trú, số định danh cá nhân.
- Lập nhiều bản giống nhau nếu muốn, mỗi bản đều ký đủ như trên. Ghi số bản và ai giữ bản nào.
Điều cần tránh nhất là ký "rải rác": người lập ký hôm nay, người làm chứng thứ nhất ký hôm sau, người thứ hai ký tuần sau. Khi đó người làm chứng thực chất không chứng kiến việc ký, và đó là căn cứ để bên phản đối cho rằng hình thức di chúc không đúng.
Chọn người làm chứng: tiêu chí thực tế ngoài luật
Trẻ hơn người lập một khoảng đáng kể. Di chúc có thể được mở ra sau mười, hai mươi năm. Người làm chứng cùng tuổi người lập rất có thể không còn vào lúc cần họ xác nhận lại.
Không có quan hệ thân thiết với bên nào trong nhà. Một người bạn thân của con trai cả về mặt luật vẫn làm chứng được, nhưng sẽ bị các anh chị em khác nghi ngờ thiên vị.
Có chỗ ở ổn định, dễ tìm. Ghi đủ số định danh cá nhân và nơi cư trú, để sau này có thể mời họ xác nhận nếu toà án hoặc công chứng viên cần.
Hiểu mình đang chứng kiến điều gì. Người làm chứng không cần biết hết nội dung chia tài sản, nhưng cần thấy người lập tỉnh táo, tự nguyện, và tự tay ký. Họ nên nhớ được bối cảnh buổi ký nếu về sau được hỏi.
Đủ sức khoẻ để làm chứng thật sự. Người làm chứng khiếm thị hoặc nghe kém nhiều có thể gặp khó khi phải xác nhận rằng người lập đã ký trước mặt mình.
Tình huống người làm chứng hay gặp
Bảng dưới đây tổng hợp các trường hợp được hỏi nhiều, đánh giá theo nguyên tắc chung của luật. Tình huống cụ thể còn tuỳ chứng cứ:
| Tình huống | Có ổn không | Gợi ý |
|---|---|---|
| Con dâu làm chứng, di chúc chia nhà cho chồng mình | Rủi ro cao | Vợ của người được hưởng có lợi ích liên quan, nên chọn người khác |
| Cháu nội 20 tuổi làm chứng, di chúc chỉ chia cho các con | Cần cân nhắc | Cháu nội có thể trở thành người thừa kế thế vị; nên chọn người ngoài gia đình |
| Hàng xóm làm chứng, không vay mượn gì người lập | Phù hợp | Ghi đủ thông tin nhân thân để sau này tìm lại được |
| Bác sĩ, điều dưỡng làm chứng khi người lập nằm viện | Được nếu không có lợi ích liên quan | Kèm thêm xác nhận về tình trạng sức khoẻ nếu có thể |
| Một người làm chứng ký sau vài ngày | Rủi ro cao | Tổ chức lại buổi ký đủ người cùng lúc |
| Người làm chứng 17 tuổi | Không được | Người chưa thành niên không làm chứng di chúc |
Thấy tình huống của nhà mình nằm ở cột "rủi ro cao" hay "cần cân nhắc", cách an toàn nhất là lập lại di chúc với người làm chứng khác ngay khi người lập còn minh mẫn, thay vì hy vọng về sau không ai phản đối.
Người viết hộ, người đọc hộ có phải là người làm chứng không
Với di chúc có người làm chứng, người lập có thể nhờ người khác viết hoặc đánh máy. Luật không bắt người viết hộ phải là một trong số người làm chứng, nhưng cũng không cấm. Điểm quan trọng là người viết hộ phải ghi đúng ý chí của người lập, và người lập phải được đọc lại hoặc nghe đọc lại trước khi ký. Nếu người viết hộ là người được hưởng, nghi ngờ về việc "viết theo ý mình" gần như chắc chắn xuất hiện về sau.
Với người không biết chữ hoặc người bị hạn chế về thể chất như không nhìn được, không ký được, tình hình khác hẳn: luật yêu cầu di chúc của họ phải do người làm chứng lập thành văn bản và phải có công chứng hoặc chứng thực. Tức là hai người hàng xóm ký làm chứng ở nhà thôi là chưa đủ. Gia đình có người già không biết chữ, mắt kém nặng, tay run không ký được cần lưu ý điều này, vì đây là lỗi hình thức khá phổ biến ở nông thôn.
Trong mọi trường hợp, ghi chú rõ ai là người viết hộ, ai đọc lại cho người lập nghe, đọc vào lúc nào, ngay trên bản di chúc, sẽ giúp những người xem xét sau này hiểu được buổi lập di chúc đã diễn ra thế nào.
Khi người làm chứng bị hỏi lại sau nhiều năm
Người làm chứng thường chỉ nghĩ đến buổi ký. Nhưng giá trị thật của họ hiện ra nhiều năm sau, khi người lập đã mất và trong nhà có người cho rằng di chúc không đúng. Lúc đó họ có thể được công chứng viên hỏi lại khi gia đình đi khai nhận, hoặc được toà án mời làm người làm chứng trong vụ việc. Câu hỏi thường xoay quanh vài điểm: hôm đó có mặt những ai, người lập có tự đọc hoặc nghe đọc lại không, có ai thúc giục, nhắc từng câu không, người lập ký ở đâu, ký mấy chỗ.
Vì vậy, ngay sau buổi ký, người làm chứng nên tự ghi vài dòng nhớ cho riêng mình: ngày giờ, địa điểm, những người có mặt, tình trạng sức khoẻ người lập lúc đó. Ghi chép riêng này không phải là một phần của di chúc, nhưng giúp họ trả lời chính xác thay vì "lâu quá rồi không nhớ". Người lập cũng nên cảm ơn và giữ liên lạc với người làm chứng theo cách bình thường, để khi cần, gia đình còn biết tìm họ ở đâu.
Nếu người làm chứng thấy có dấu hiệu bất thường trong buổi ký, ví dụ người lập lúc tỉnh lúc lẫn, hoặc có người nhà liên tục nói thay, họ có quyền từ chối ký. Từ chối lúc đó là bảo vệ chính người lập, và cũng tránh cho bản thân bị cuốn vào một tranh chấp về sau.
Sau buổi ký: lưu lại những gì
Một buổi lập di chúc có người làm chứng tốt nên để lại được bản di chúc gốc ký đủ, danh sách người làm chứng với thông tin liên lạc, và nếu có thể là ảnh chụp toàn cảnh buổi ký nhìn thấy người lập đang ký trước mặt người làm chứng. Ảnh hay video không bắt buộc, nhưng hữu ích khi một bên về sau cho rằng người làm chứng không có mặt.
Bản gốc nên giao cho người không được hưởng giữ, hoặc gửi tổ chức hành nghề công chứng lưu giữ. Người làm chứng không có nghĩa vụ giữ di chúc, nhưng nên được báo nơi cất để khi cần họ báo lại cho gia đình. Nếu người lập muốn giữ bí mật nội dung, người làm chứng chỉ cần xác nhận việc ký, không bắt buộc phải đọc nội dung chia tài sản.
Khi tình huống phức tạp hơn mức hai người làm chứng có thể đảm bảo, ví dụ có con riêng, có tài sản ở nhiều nơi, có người đã ngỏ ý phản đối, nên cân nhắc lập tại tổ chức hành nghề công chứng. Công chứng viên chịu trách nhiệm kiểm tra người lập, nên giá trị chứng minh cao hơn hẳn so với chữ ký của hàng xóm.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc có người làm chứng cần mấy người làm chứng?
Ít nhất hai người. Luật không giới hạn số tối đa, nên có thể mời ba người để dự phòng. Tất cả phải cùng chứng kiến người lập ký hoặc điểm chỉ và ký xác nhận ngay trong buổi đó.
Con ruột có làm chứng cho di chúc của cha mẹ được không?
Không. Con là người thừa kế theo pháp luật ở hàng thứ nhất của cha mẹ, thuộc nhóm không được làm chứng, kể cả khi trong bản di chúc người con đó không được chia phần nào.
Người làm chứng có phải đọc nội dung di chúc không?
Không bắt buộc. Việc chính của người làm chứng là xác nhận người lập đã tự nguyện ký hoặc điểm chỉ trước mặt mình khi đang tỉnh táo. Người lập có thể giữ kín phần nội dung chia tài sản nếu muốn.
Người làm chứng có cần công chứng chữ ký của mình không?
Với di chúc có người làm chứng lập tại nhà theo hình thức thông thường thì không bắt buộc. Riêng di chúc của người không biết chữ hoặc bị hạn chế về thể chất, và di chúc miệng, thì luật đòi hỏi thêm bước công chứng hoặc chứng thực.
Người làm chứng đã mất thì di chúc có còn giá trị không?
Việc người làm chứng mất sau đó không làm di chúc mất giá trị. Tuy nhiên nếu có tranh chấp, việc chứng minh buổi ký sẽ khó hơn, nên cần thêm chứng cứ khác như người làm chứng còn lại, ảnh hoặc video buổi ký.
Cán bộ thôn, tổ dân phố làm chứng thì di chúc có được coi là chứng thực không?
Không. Cán bộ thôn, tổ trưởng dân phố ký với tư cách cá nhân chỉ là người làm chứng. Chứng thực di chúc là thủ tục do UBND cấp xã thực hiện theo quy định riêng, có sổ chứng thực và người có thẩm quyền ký.