Người quản lý di sản là người được chỉ định trong di chúc hoặc do những người thừa kế thoả thuận cử ra; chưa cử được ai thì người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản tiếp tục quản lý cho tới khi cử được. Người quản lý phải bảo quản di sản, thông báo tình trạng cho người thừa kế và không được bán, cho, cầm cố, thế chấp di sản nếu không có sự đồng ý bằng văn bản của những người thừa kế.
Khoảng thời gian từ lúc người thân mất tới lúc chia xong có thể kéo dài vài tháng, có khi vài năm. Trong lúc đó căn nhà vẫn cần người trông, tiền thuê kiot vẫn phải thu, hoá đơn điện nước vẫn tới, xe vẫn nằm ngoài sân. Ai làm những việc đó, được tiêu tiền của ai, chịu trách nhiệm tới đâu là chuyện nên rõ ngay từ tháng đầu. Bài này giải thích quy định của Bộ luật Dân sự 2015 về người quản lý di sản và cách áp dụng vào việc nhà.
Ba con đường để có người quản lý di sản
Bộ luật Dân sự 2015 sắp ba khả năng theo thứ tự. Xác định được gia đình đang ở khả năng nào thì biết ngay ai có trách nhiệm:
| Khả năng | Ai là người quản lý | Khi nào áp dụng |
|---|---|---|
| Di chúc chỉ định | Người được ghi trong di chúc | Người lập di chúc đã chọn sẵn; người được chọn vẫn có thể từ chối |
| Những người thừa kế cử ra | Người được các người thừa kế thoả thuận chọn | Di chúc không chỉ định, hoặc không có di chúc |
| Người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý | Người đang thực tế giữ tài sản, thường là vợ hoặc chồng còn sống, người con ở cùng | Chưa cử được ai; chỉ là tạm thời cho tới khi cử được |
| Cơ quan nhà nước có thẩm quyền | Cơ quan được giao theo quy định | Chưa xác định được người thừa kế và di sản chưa có ai quản lý |
Phần lớn gia đình rơi vào dòng thứ ba mà không biết: mẹ vẫn ở trong nhà, anh cả vẫn cầm chìa khoá kho, và mặc nhiên trở thành người quản lý. Vị trí đó kéo theo nghĩa vụ thật, không chỉ là quyền ở lại.
Người quản lý di sản phải làm gì
Nghĩa vụ của người quản lý được cử theo di chúc hoặc theo thoả thuận gồm những việc sau; người đang chiếm hữu tạm thời có nghĩa vụ gần tương tự, chỉ khác ở việc lập danh mục và thu hồi tài sản:
- Lập danh mục di sản: liệt kê tài sản, giấy tờ, khoản phải thu, khoản phải trả của người mất.
- Thu hồi tài sản thuộc di sản mà người khác đang chiếm hữu, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác, như xe người mất cho mượn, tiền người khác đang giữ hộ.
- Bảo quản di sản: giữ gìn, sửa chữa cần thiết, đóng các khoản để tài sản không bị hư hỏng hay bị phạt.
- Thông báo về tình trạng di sản cho những người thừa kế, nhất là khi có biến động như hư hỏng, người thuê trả nhà, có người đòi nợ.
- Bồi thường thiệt hại nếu vi phạm nghĩa vụ mà gây thiệt hại.
- Giao lại di sản theo yêu cầu của người thừa kế khi chia.
Nhìn danh sách sẽ thấy người quản lý giống một người giữ hộ có trách nhiệm hơn là người chủ tạm thời. Họ được tin giao tài sản của nhiều người, nên phải minh bạch với tất cả.
Những việc người quản lý không được tự ý làm
Không bán, trao đổi, tặng cho. Kể cả khi giá đang tốt, kể cả khi "cả nhà kiểu gì cũng bán", người quản lý không được tự đứng ra bán nếu chưa có văn bản đồng ý của những người thừa kế. Trên thực tế, tài sản đăng ký như nhà đất, xe còn đứng tên người mất cũng không thể sang tên khi chưa khai nhận.
Không cầm cố, thế chấp. Đem sổ đỏ của người mất đi vay, cầm xe của người mất lấy tiền tiêu là vi phạm nghĩa vụ, phải bồi thường, và có thể đi xa hơn một tranh chấp dân sự nếu có yếu tố gian dối.
Không định đoạt bằng hình thức khác. Cho người khác thuê dài hạn với điều kiện bất lợi, cho mượn không thời hạn, tháo dỡ công trình cũng là những dạng định đoạt nên có sự đồng ý của các người thừa kế.
Không trộn tiền di sản với tiền riêng. Luật không viết thành câu này, nhưng đây là cách nhanh nhất để tránh nghi ngờ. Tiền thuê nhà thu được, tiền lãi phát sinh nên để riêng một tài khoản hoặc ít nhất ghi sổ thu chi rõ ràng.
Quyền lợi của người quản lý: thù lao và chi phí bỏ ra
Làm người quản lý không phải là làm không công. Người quản lý được cử theo di chúc hoặc theo thoả thuận có quyền đại diện cho những người thừa kế trong quan hệ với người thứ ba liên quan tới di sản, như làm việc với người thuê nhà, với công ty điện nước. Họ được hưởng thù lao theo thoả thuận với những người thừa kế và được thanh toán chi phí bảo quản di sản.
Người đang chiếm hữu tạm thời cũng được hưởng thù lao theo thoả thuận và được thanh toán chi phí bảo quản; họ được tiếp tục sử dụng di sản theo thoả thuận trong hợp đồng với người để lại di sản (nếu có) hoặc khi được những người thừa kế đồng ý. Nếu không thoả thuận được mức thù lao thì người quản lý được hưởng một khoản thù lao hợp lý.
Trong gia đình, chuyện thù lao thường bị né vì ngại. Hậu quả là người con ở cùng mẹ, ba năm trông nhà, sửa mái, đóng các khoản, tới lúc chia lại bị anh em coi như người được lợi vì "ở không". Một thoả thuận ngắn từ đầu, ghi rõ ai trông nhà, chi phí nào được hoàn, có tính công không, sẽ giữ được cả quyền lợi lẫn hoà khí. Chi phí bảo quản di sản cũng nằm trong các khoản được thanh toán từ di sản trước khi chia.
Cử người quản lý trong gia đình: làm thế nào cho gọn
Không có thủ tục hành chính bắt buộc để cử người quản lý di sản. Một văn bản thoả thuận có chữ ký các người thừa kế là đủ dùng trong phần lớn việc nhà; cần chắc chắn hơn thì có thể công chứng. Trình tự gợi ý:
- Xác định danh sách người thừa kế dự kiến; ai chưa thành niên thì người đại diện theo pháp luật ký thay.
- Thống nhất người quản lý, ưu tiên người đang ở gần tài sản, có thời gian và được tin cậy.
- Ghi phạm vi: quản lý những tài sản nào, được thu những khoản nào, được chi những khoản nào mà không cần hỏi lại.
- Ghi cách báo cáo: bao lâu gửi một lần, gửi qua đâu, ai được xem sổ thu chi.
- Ghi thù lao (nếu có) và các chi phí được hoàn.
- Ghi thời hạn: tới khi chia xong, hoặc tới khi có người thừa kế yêu cầu giao lại.
- Tất cả cùng ký, mỗi người giữ một bản.
Văn bản này cũng giúp người quản lý khi làm việc với bên ngoài: người thuê nhà, ngân hàng, tổ chức hành nghề công chứng sẽ dễ làm việc hơn khi thấy có sự đồng ý của các người thừa kế.
Khi người quản lý làm sai hoặc khi không ai chịu làm
Nếu người quản lý tự ý bán tài sản, giữ tiền thuê không báo, để nhà xuống cấp, các người thừa kế có quyền yêu cầu báo cáo, yêu cầu giao lại di sản và yêu cầu bồi thường thiệt hại. Bước đầu nên là một yêu cầu bằng văn bản, nêu rõ việc cần làm và thời hạn. Không hiệu quả thì có thể nhờ hoà giải ở cơ sở, sau cùng là yêu cầu toà án giải quyết cùng với việc chia di sản.
Ngược lại, có gia đình không ai muốn nhận trách nhiệm: nhà ở quê bỏ trống, ai cũng bận. Khi đó di sản vẫn có người quản lý mặc nhiên là người đang giữ chìa khoá, dù họ không muốn. Cách thực tế là thuê người trông nom, chi phí lấy từ chính di sản hoặc các người thừa kế góp theo tỷ lệ, ghi lại để khấu trừ khi chia.
Nếu tranh chấp đã căng, có nguy cơ tài sản bị tẩu tán, hoặc di sản là doanh nghiệp, cửa hàng đang hoạt động, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về các biện pháp phù hợp thay vì để tình trạng kéo dài.
Ví dụ giả định: một năm quản lý căn nhà có kiot cho thuê
Ví dụ giả định: ông A mất, để lại một căn nhà ở thành phố có hai kiot mặt tiền đang cho thuê, không có di chúc. Vợ ông A còn sống, ở tầng trên; ba người con đã lập gia đình, một người ở nước ngoài. Ngay sau tang lễ, cả nhà ký một văn bản ngắn cử bà vợ làm người quản lý di sản, người con thứ hai ở gần phụ giúp việc giấy tờ.
Văn bản ghi: bà được thu tiền thuê hai kiot theo hợp đồng ông A đã ký, gửi vào một tài khoản riêng; được chi tiền điện nước phần chung, phí vệ sinh, sửa chữa nhỏ dưới một mức cả nhà thống nhất; sửa chữa lớn hơn phải nhắn hỏi cả ba con. Mỗi quý, người con thứ hai chụp sổ thu chi gửi vào nhóm gia đình. Bà tiếp tục ở tầng trên như trước, không tính tiền.
Tháng thứ tám, một người thuê xin trả mặt bằng sớm. Bà báo cả nhà, cả nhà đồng ý tìm người thuê mới với thời hạn ngắn, không quá thời điểm dự kiến chia. Tháng thứ mười một, mái tôn kiot bị dột, chi phí vượt mức tự chi; bà nhắn xin ý kiến, hai người con đồng ý ngay, người con ở nước ngoài đồng ý qua tin nhắn sau hai ngày.
Khi ra công chứng khai nhận, khoản tiền thuê còn lại trong tài khoản sau khi trừ chi phí được tính vào khối di sản để chia cùng căn nhà. Không ai thắc mắc vì mọi con số đã được thấy từng quý. Ví dụ đơn giản, nhưng cho thấy điều cốt lõi: quản lý di sản êm hay không phụ thuộc vào việc ghi rõ từ đầu và báo đều đặn, hơn là vào việc ai được chọn.
Câu hỏi thường gặp
Vợ hoặc chồng còn sống có mặc nhiên là người quản lý di sản không?
Không mặc nhiên theo danh nghĩa, nhưng nếu đang ở trong nhà và giữ tài sản thì họ là người đang chiếm hữu, sử dụng, quản lý di sản và tiếp tục quản lý cho tới khi các người thừa kế cử được người quản lý. Họ có nghĩa vụ bảo quản và không được tự ý định đoạt phần di sản.
Người quản lý có được ở trong nhà của người mất không?
Người đang chiếm hữu được tiếp tục sử dụng di sản theo thoả thuận trong hợp đồng với người để lại di sản hoặc khi được những người thừa kế đồng ý. Nếu đã ở cùng người mất từ trước, nên có thoả thuận rõ với các người thừa kế khác về việc tiếp tục ở và chi phí.
Người quản lý có được cho thuê nhà của người mất không?
Cho thuê là một dạng khai thác tài sản; nên có sự đồng ý của những người thừa kế, nhất là khi hợp đồng dài. Hợp đồng thuê người mất đã ký trước đó thì thường tiếp tục, người quản lý thu tiền và báo lại. Tiền thuê thu được thuộc khối di sản, không phải thu nhập riêng.
Có cần công chứng văn bản cử người quản lý di sản không?
Không bắt buộc trong phần lớn trường hợp. Văn bản có chữ ký các người thừa kế đã có giá trị giữa họ với nhau. Nếu người quản lý cần làm việc với ngân hàng, doanh nghiệp hay cơ quan nhà nước, nơi đó có thể yêu cầu văn bản được công chứng hoặc chứng thực.
Một người thừa kế muốn thay người quản lý thì làm sao?
Người quản lý do các người thừa kế cử ra thì các người thừa kế cũng có thể thoả thuận cử người khác. Nếu không thoả thuận được và người quản lý hiện tại vi phạm nghĩa vụ, người thừa kế có thể yêu cầu toà án giải quyết, thường gắn với yêu cầu chia di sản.