Muốn biết người thân có để lại di chúc hay không, gia đình nên làm ba việc song song trong những tuần đầu: lục giấy tờ cá nhân một cách có trật tự, hỏi những người người mất tin cậy, và hỏi các tổ chức hành nghề công chứng, Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người mất có thể đã công chứng, chứng thực hoặc gửi giữ di chúc. Không làm bước này mà vội ký văn bản khai nhận theo pháp luật, nếu sau đó tờ di chúc xuất hiện, cả nhà sẽ phải làm lại từ đầu, có khi kèm theo một cuộc tranh chấp.
Bài này dành cho người đang ở đúng khoảnh khắc đó: tang lễ vừa xong, ai cũng hỏi "bố có viết gì không", và không ai chắc. Bài nói cách tìm, cách giữ nguyên hiện trạng tờ giấy khi tìm thấy, và pháp luật xử lý thế nào khi di chúc mất hoặc rách.
Vì sao phải tìm cho kỹ trước khi chia theo pháp luật
Chia thừa kế theo pháp luật chỉ áp dụng khi không có di chúc, di chúc không hợp pháp, hoặc với phần tài sản di chúc không định đoạt. Nếu có di chúc hợp pháp thì ý chí trong đó đứng trước. Vì vậy câu hỏi "có di chúc không" phải được trả lời trước mọi cuộc họp gia đình bàn chuyện chia.
Rủi ro thật nằm ở thời gian. Gia đình khai nhận theo pháp luật, sang tên xong, một người bán phần của mình, rồi vài năm sau ai đó dọn tủ thấy tờ di chúc. Người được hưởng theo di chúc khi ấy có thể yêu cầu chia lại, giao dịch đã làm có thể bị xem xét lại, và tình cảm anh chị em thì khó lành. Tìm kỹ ngay từ đầu rẻ hơn rất nhiều so với gỡ hậu quả. Một vài tuần dành cho việc hỏi han, lục tìm cũng không làm chậm gì đáng kể, vì đằng nào gia đình cũng cần thời gian để gom giấy tờ chứng minh quan hệ và trích lục khai tử trước khi ra công chứng.
Ngược lại, cũng có gia đình tin chắc có di chúc vì cha mẹ từng nói miệng "sau này căn nhà cho thằng út", nhưng rốt cuộc không có văn bản nào. Lời nói lúc khoẻ mạnh không phải di chúc miệng theo luật; di chúc miệng chỉ được lập khi tính mạng bị đe doạ và phải đáp ứng điều kiện chặt chẽ về người làm chứng và thời hạn chứng thực. Tìm không thấy thì gia đình nên chấp nhận và bàn chia theo pháp luật hoặc thoả thuận.
Lục giấy tờ ở nhà: tìm ở đâu và làm sao để không hỏng chứng cứ
Di chúc tự viết thường được cất cùng những thứ người mất coi là quan trọng nhất. Nên có hai người cùng lục, ghi lại ngày giờ và chỗ tìm thấy, và chụp ảnh trước khi động vào. Các chỗ hay gặp:
- Hộp hoặc túi đựng sổ đỏ, sổ hồng, giấy tờ nhà đất, vì người lập thường để di chúc cạnh tài sản lớn nhất.
- Két sắt, tủ có khoá, ngăn kéo bàn làm việc, cuốn sổ ghi chép hằng ngày.
- Phong bì dán kín có ghi tên một người con hoặc ghi "để mở sau khi mất"; giữ nguyên, không tự bóc một mình.
- Album ảnh, kẹp trong sách hay đọc, hộp đồ kỷ niệm.
- Điện thoại, máy tính, email: có người soạn sẵn bản nháp; bản trên máy không phải di chúc hợp pháp nhưng có thể chỉ đường tới bản giấy.
- Nhà của người con hay người thân mà người mất hay ở cùng thời gian cuối.
Khi tìm thấy, đừng ghi thêm, đừng gạch, đừng bấm ghim hay dán băng keo vào tờ giấy, đừng đem đi photo hàng loạt khi chưa thống nhất. Cho vào bìa nhựa, cất chỗ khô, báo ngay cho tất cả những người có thể có quyền lợi. Giấu đi dù chỉ vài tuần cũng dễ bị nghi ngờ và kéo theo hệ quả pháp lý cho người giấu.
Những nơi nên hỏi bên ngoài gia đình
Di chúc có công chứng, chứng thực hoặc được gửi giữ thì có dấu vết ở nơi khác ngoài nhà. Pháp luật dân sự cho phép người lập di chúc yêu cầu tổ chức hành nghề công chứng lưu giữ, hoặc gửi người khác giữ. Bảng dưới gợi ý thứ tự hỏi:
| Nơi hỏi | Vì sao có thể có | Mang theo gì |
|---|---|---|
| Tổ chức hành nghề công chứng gần nơi người mất sống hoặc nơi có nhà đất | Di chúc công chứng thường được lưu bản chính tại đây; di chúc có thể được gửi giữ | Trích lục khai tử, giấy tờ chứng minh quan hệ với người mất, căn cước |
| Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi người mất cư trú | Di chúc có thể đã được chứng thực tại đây | Như trên; hỏi bộ phận tư pháp – hộ tịch |
| Người bạn thân, người giúp việc, người chăm sóc thời gian cuối | Người lập hay gửi gắm cho người ngoài để tránh va chạm trong nhà | Không cần giấy tờ, chỉ cần hỏi chân thành và ghi nhận câu trả lời |
| Luật sư hoặc người tư vấn người mất từng làm việc | Có thể đã soạn hoặc giữ hộ | Giấy tờ chứng minh quan hệ; họ có nghĩa vụ giữ bí mật nên sẽ tự cân nhắc |
| Ngân hàng có két gửi đồ của người mất | Một số người gửi giấy tờ quan trọng trong két | Thủ tục mở két do ngân hàng quy định, thường cần đủ người thừa kế |
Chưa có một nơi tra cứu tập trung toàn quốc mà người dân tự vào xem được người thân đã lập di chúc ở đâu. Vì vậy hãy khoanh vùng theo nơi người mất sống, nơi có tài sản và những chỗ người đó hay lui tới để hỏi lần lượt. Tổ chức hành nghề công chứng chỉ cung cấp thông tin cho người có quyền, nên mang đủ giấy tờ chứng minh mình là người thân.
Tìm thấy rồi: những việc làm ngay và việc không được làm
Báo cho mọi người liên quan. Pháp luật quy định sau thời điểm mở thừa kế, người công bố di chúc phải sao gửi di chúc cho tất cả những người có liên quan. Dù chưa đến bước công bố chính thức, bạn nên báo sớm cho anh chị em, người được nhắc tên trong di chúc, vợ hoặc chồng của người mất.
Không tự đọc rồi tự chia. Đọc thấy mình được nhiều hơn rồi lặng lẽ đi làm thủ tục là cách nhanh nhất để biến một tờ giấy thành vụ kiện. Di chúc cần được xem xét tính hợp pháp, đối chiếu với người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc, rồi mới thành căn cứ khai nhận.
Không sửa, không huỷ, không giấu. Người cố ý che giấu, làm giả, sửa chữa, huỷ di chúc nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản trái ý chí người để lại di sản thuộc diện không được quyền hưởng di sản theo quy định của Bộ luật Dân sự. Ngoài hậu quả dân sự, hành vi làm giả còn có thể bị xử lý hình sự.
Có nhiều bản thì giữ cả. Người lập có thể viết nhiều lần. Bản sau cùng thường có hiệu lực với phần nội dung bị thay đổi, nhưng xác định bản nào còn hiệu lực là việc cần xem kỹ từng bản. Đừng vứt bản nào vì nghĩ là "bản cũ".
Di chúc bị thất lạc, rách nát hay chỉ còn bản chụp thì sao
Bộ luật Dân sự có một điều riêng cho tình huống này. Nguyên tắc là: kể từ thời điểm mở thừa kế, nếu bản di chúc bị thất lạc hoặc hư hại đến mức không thể hiện được đầy đủ ý chí của người lập di chúc và cũng không có bằng chứng nào chứng minh được ý nguyện đích thực của người đó, thì coi như không có di chúc và áp dụng thừa kế theo pháp luật. Ngược lại, nếu chứng minh được ý chí thật, chẳng hạn bản lưu tại tổ chức hành nghề công chứng còn nguyên, thì ý chí đó vẫn được tôn trọng.
Từ nguyên tắc ấy rút ra mấy điều thực tế. Di chúc công chứng mà bản của gia đình bị mất thì không đáng lo nhiều, vì bản lưu ở nơi công chứng vẫn còn; việc của bạn là tìm đúng nơi đã công chứng. Di chúc tự viết chỉ có một bản, nay chỉ còn ảnh chụp trong điện thoại, thì giá trị khó hơn nhiều: ảnh có thể là một bằng chứng về ý chí, nhưng khi có người phản đối, việc đánh giá thuộc về toà án và thường cần giám định, người làm chứng, các tài liệu khác.
Di chúc bị rách một góc, ố nước, mất chữ ở vài dòng thì phần còn đọc được vẫn có thể có giá trị nếu thể hiện được ý chí. Đừng tự "phục hồi" bằng cách viết đè lên chỗ mờ; cứ để nguyên và nhờ người có chuyên môn xem.
Khi gia đình không tìm thấy gì và khi nghi có người đang giữ
Đã hỏi hết các nơi hợp lý mà không thấy thì gia đình có thể tiến hành khai nhận hoặc thoả thuận phân chia theo pháp luật. Văn bản thừa kế phải được niêm yết công khai tại Uỷ ban nhân dân cấp xã theo thủ tục công chứng, và đây cũng là lúc người đang giữ di chúc hoặc người biết về di chúc có cơ hội lên tiếng. Nên ghi lại những nơi đã hỏi, ngày hỏi, để sau này nếu có tranh cãi thì có căn cứ cho thấy gia đình đã thiện chí tìm.
Nếu nghi một người trong nhà đang giữ mà không đưa ra, nên bắt đầu bằng một buổi nói chuyện có mặt người lớn tuổi hoặc người được cả nhà tôn trọng, hơn là đe doạ kiện ngay. Nhiều khi người giữ chỉ sợ bị trách vì nội dung di chúc không như mọi người mong. Nếu hoà giải không xong và di sản có giá trị lớn, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn về con đường yêu cầu toà án giải quyết và cách thu thập chứng cứ cho phù hợp.
Một lời khuyên cho người đang còn sống đọc bài này: nếu đã lập di chúc, hãy cho ít nhất một người tin cậy biết nó nằm ở đâu, hoặc gửi giữ tại tổ chức hành nghề công chứng. Một tờ di chúc không ai tìm thấy thì cũng như không có.
Câu hỏi thường gặp
Có thể hỏi văn phòng công chứng xem bố mẹ có lập di chúc ở đó không?
Có thể hỏi, và nên mang theo trích lục khai tử của người mất cùng giấy tờ chứng minh mình là người thân hoặc người thừa kế. Tổ chức hành nghề công chứng có nghĩa vụ giữ bí mật nên chỉ trả lời người có quyền, và có thể yêu cầu thêm giấy tờ trước khi cung cấp thông tin.
Di chúc để trong phong bì dán kín thì ai được mở?
Nên mở khi có mặt những người thừa kế, hoặc giao cho người được người lập chỉ định công bố, hoặc nhờ công chứng viên chứng kiến. Tự bóc một mình không làm di chúc mất giá trị, nhưng dễ bị nghi ngờ đã tráo đổi nội dung và làm gia đình mất tin nhau.
Chỉ còn ảnh chụp di chúc trong điện thoại có dùng được không?
Ảnh chụp có thể được xem là một chứng cứ về ý chí của người mất, nhưng thường không đủ để công chứng khai nhận theo di chúc. Nếu các người thừa kế đều đồng ý với nội dung đó, họ có thể thoả thuận phân chia đúng như vậy; nếu có người phản đối, việc đánh giá thuộc về toà án.
Đã khai nhận theo pháp luật xong, giờ mới thấy di chúc thì sao?
Người được hưởng theo di chúc có quyền yêu cầu chia lại di sản theo di chúc trong thời hiệu luật định. Các văn bản đã công chứng và giao dịch tiếp theo có thể bị xem xét lại tuỳ trường hợp. Nên thông báo ngay cho cả nhà và hỏi người có chuyên môn trước khi làm gì tiếp.
Người giữ di chúc có quyền không đưa cho gia đình không?
Người được gửi giữ di chúc có nghĩa vụ giao lại di chúc cho người thừa kế hoặc người có thẩm quyền công bố khi người lập di chúc chết. Cố ý che giấu di chúc để hưởng lợi trái ý chí người để lại di sản có thể khiến người đó không được quyền hưởng di sản.