Người lập có thể tự giữ di chúc, gửi người khác giữ, hoặc yêu cầu tổ chức hành nghề công chứng lưu giữ. Người được gửi giữ có nghĩa vụ giữ bí mật nội dung, bảo quản không để thất lạc, hư hỏng, và khi người lập chết thì giao lại cho người thừa kế hoặc người có thẩm quyền công bố di chúc. Nghĩa vụ này được Bộ luật Dân sự 2015 quy định rõ.
Lập di chúc cẩn thận mà cất không đúng chỗ thì công sức có thể đổ sông đổ biển. Di chúc bị mối mọt, bị thất lạc khi chuyển nhà, nằm trong tay người không muốn công bố, hoặc nằm yên trong két mà không ai biết mật mã. Bài này so sánh các cách cất giữ, chỉ ra rủi ro của từng cách và việc gì xảy ra với bản di chúc khi người lập mất.
So sánh các cách cất giữ di chúc
Không có cách nào hoàn hảo; chọn theo mức độ tin cậy trong gia đình và giá trị tài sản:
| Cách cất giữ | Ưu điểm | Rủi ro |
|---|---|---|
| Tự giữ tại nhà | Kín đáo, chủ động sửa, không tốn công đi lại | Thất lạc, hư hỏng, không ai biết có di chúc, người tìm thấy trước có thể giấu |
| Giao một người thân giữ | Có người biết và chịu trách nhiệm | Người giữ có lợi ích liên quan, bị nghi ngờ; người giữ mất trước |
| Giao người ngoài tin cậy giữ | Trung lập hơn với các bên trong gia đình | Mất liên lạc, chuyển chỗ ở, người giữ không biết khi người lập mất |
| Gửi tổ chức hành nghề công chứng lưu giữ | Bảo quản chuyên nghiệp, có quy trình công bố | Gia đình không biết đã gửi ở đâu; tổ chức giải thể, chuyển đổi |
| Két an toàn tại ngân hàng | An toàn vật lý cao | Người thừa kế mở két cần thủ tục, có thể mất thời gian |
Một cách kết hợp hợp lý: gửi bản gốc tại tổ chức hành nghề công chứng hoặc giao người ngoài trung lập giữ, đồng thời cho một hoặc hai người thân biết là có di chúc và đang gửi ở đâu, không cần nói nội dung.
Gửi tổ chức hành nghề công chứng lưu giữ
Tổ chức hành nghề công chứng có dịch vụ nhận lưu giữ di chúc. Việc này khác với công chứng di chúc: một bản di chúc tự viết tay cũng có thể được gửi lưu giữ, và việc gửi không biến nó thành di chúc có công chứng. Ngược lại, di chúc đã công chứng tại văn phòng nào thì văn phòng đó vẫn lưu hồ sơ công chứng theo quy định, nhưng người lập nên hỏi rõ bản gốc giao cho người lập hay được văn phòng giữ hộ.
Khi gửi, người lập thường được đề nghị niêm phong di chúc, ký tên trên phong bì và nhận giấy tờ xác nhận việc gửi. Nên hỏi rõ: khi người lập mất, ai được báo tin, ai có quyền yêu cầu công bố, cần mang giấy tờ gì. Khi di chúc được lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng, công chứng viên thường là người công bố di chúc, trừ khi có sắp xếp khác.
Điểm yếu lớn nhất của cách này không nằm ở văn phòng công chứng, mà ở chỗ gia đình không biết. Nên để giấy xác nhận gửi giữ ở nơi người thân sẽ tìm, hoặc báo cho một người tin cậy tên và địa chỉ tổ chức đang lưu giữ.
Nghĩa vụ của người được gửi giữ di chúc
Khi nhận giữ di chúc của người khác, dù là người thân hay người ngoài, bạn có những nghĩa vụ theo luật. Hiểu rõ trước khi nhận:
- Giữ bí mật nội dung. Không tự mở, không đọc, không kể cho người khác nếu người lập không đồng ý. Di chúc niêm phong thì giữ nguyên niêm phong.
- Bảo quản cẩn thận. Không để thất lạc, hư hại. Cất nơi khô ráo, tránh lửa, nước, mối mọt.
- Không tự ý sửa, thay, huỷ. Mọi thay đổi chỉ do người lập quyết định.
- Giao lại khi người lập mất. Giao cho người thừa kế hoặc người có thẩm quyền công bố di chúc. Việc giao nên lập thành biên bản, có chữ ký của người giao, người nhận và người chứng kiến.
- Trả lại khi người lập yêu cầu. Người lập có quyền lấy lại di chúc bất cứ lúc nào, ví dụ để sửa hoặc huỷ.
Nếu bạn là người được hưởng trong di chúc, cân nhắc từ chối giữ hộ để tránh bị nghi ngờ về sau. Nếu đã nhận giữ mà chuyển chỗ ở hay đi xa lâu ngày, hãy báo cho người lập để họ quyết định có chuyển cho người khác giữ hay không.
Dặn trước việc mở và công bố di chúc
Người lập có thể sắp xếp ngay từ bây giờ để bản di chúc được đưa ra minh bạch khi mình mất. Nên dặn người giữ và người thân theo trình tự dưới đây, có thể ghi luôn vào tờ ghi chú cất cùng di chúc:
- Xác định di chúc đang ở đâu: trong nhà, ở người giữ hộ, tại tổ chức hành nghề công chứng, trong két ngân hàng.
- Người giữ di chúc giao lại cho người thừa kế hoặc người có thẩm quyền công bố; nếu di chúc lưu tại công chứng thì liên hệ nơi đó, mang theo giấy chứng tử hoặc trích lục khai tử và giấy tờ chứng minh quan hệ.
- Tổ chức công bố di chúc với sự có mặt của những người thừa kế, mở niêm phong nếu có trước mặt mọi người.
- Người công bố đọc di chúc, sau đó sao gửi cho những người có liên quan theo quy định.
- Nếu có nhiều bản, nhiều tờ, ghi nhận đầy đủ ngày lập và tình trạng từng bản để làm căn cứ xác định bản có hiệu lực.
Không nên để một người con tự mở di chúc một mình rồi mới thông báo cho anh chị em. Dù người đó hoàn toàn trung thực, việc mở riêng tạo ra nghi ngờ không cần thiết. Mở trước mặt các bên ngay từ đầu là cách giữ hoà khí tốt nhất.
Nếu trong lúc công bố có người cho rằng bản di chúc không đúng, ví dụ nghi ngờ chữ ký hoặc thời điểm lập, nên ghi nhận ý kiến đó lại, giữ nguyên bản gốc, không ai tự ý mang về. Những tranh luận về giá trị của di chúc được giải quyết sau, bằng thoả thuận hoặc qua toà án, chứ không giải quyết ngay trong buổi công bố.
Những rủi ro hay gặp và cách phòng
Di chúc bị hư hỏng do ẩm, mối mọt. Bọc túi nhựa kín, cất trong hộp khô, tránh tầng trệt dễ ngập. Kiểm tra vài năm một lần, nhất là ở vùng đồng bằng sông Cửu Long hay miền Trung hay có lũ.
Người tìm thấy trước có lợi ích ngược và giấu đi. Đây là lý do không nên chỉ tự cất mà không ai khác biết. Hành vi che giấu di chúc có thể làm mất quyền hưởng di sản theo quy định về người không được quyền hưởng di sản, nhưng chứng minh việc đó rất khó.
Người giữ hộ mất trước người lập. Khi người giữ hộ mất, di chúc có thể lẫn vào đồ đạc của họ. Người lập nên chủ động lấy lại và chọn người giữ khác.
Gia đình không biết di chúc đã được gửi giữ. Ghi chú nơi gửi trong sổ tay, giấy tờ quan trọng, hoặc nói với ít nhất hai người tin cậy.
Có nhiều bản gốc ở nhiều nơi. Ghi rõ số bản và nơi giữ ngay trong di chúc. Khi sửa, thu hồi đủ các bản cũ.
Ghi chú kèm theo di chúc: nên để lại những gì
Một bản di chúc dù được cất giữ tốt vẫn chỉ trả lời câu hỏi ai được hưởng gì. Khi người lập mất, gia đình còn phải tìm giấy tờ tài sản, sổ tiết kiệm, hợp đồng bảo hiểm, thông tin các khoản vay, các khoản cho người khác mượn. Nhiều người lập di chúc đi kèm một tờ ghi chú riêng, cất cùng chỗ hoặc giao cùng người giữ, liệt kê nơi cất các giấy tờ đó. Tờ ghi chú này không phải là một phần của di chúc và không định đoạt tài sản, nên không cần hình thức đặc biệt.
Nội dung hữu ích thường có: danh sách giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và nơi cất bản gốc, tên các ngân hàng có tài khoản hoặc sổ tiết kiệm, các hợp đồng bảo hiểm nhân thọ và người thụ hưởng, các khoản nợ và khoản cho vay, thông tin liên lạc của người làm chứng, của tổ chức hành nghề công chứng đã lập di chúc. Không ghi mật khẩu tài khoản ngân hàng hay mã PIN vào tờ này; người thừa kế sẽ làm thủ tục với ngân hàng theo đúng quy trình.
Việc có tờ ghi chú giúp rút ngắn đáng kể thời gian gia đình phải lục tìm giấy tờ trong những tuần đầu, và giảm nguy cơ có tài sản bị bỏ quên. Nó cũng giúp người thực hiện di chúc nhận diện đúng tài sản được nhắc đến, nhất là khi di chúc lập từ nhiều năm trước.
Nếu không tìm thấy bản gốc
Có khi gia đình biết chắc người mất đã lập di chúc, có bản chụp, có người làm chứng, nhưng không tìm thấy bản gốc. Khi đó tổ chức hành nghề công chứng thường không thể dựa vào bản chụp để làm thủ tục khai nhận theo di chúc. Nếu tất cả những người thừa kế đều thừa nhận nội dung, họ có thể cùng lập văn bản thoả thuận phân chia di sản theo đúng ý người mất; đây là con đường hợp pháp và nhanh nhất.
Nếu có người không thừa nhận, câu chuyện chuyển sang hướng chứng minh. Bản chụp, lời khai người làm chứng, hồ sơ lưu tại công chứng nếu di chúc từng được công chứng, đều có thể được xem xét. Với di chúc đã công chứng, hồ sơ lưu tại tổ chức hành nghề công chứng là một nguồn quan trọng để xác minh. Việc đánh giá cuối cùng khi có tranh chấp thuộc về toà án.
Bài học rút ra cho người đang lập di chúc rất đơn giản: nên cho ít nhất một người biết bản gốc đang ở đâu, và nếu tài sản có giá trị lớn, cân nhắc lập có công chứng để luôn có một bản lưu chính thức ở bên ngoài gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải gửi di chúc cho công chứng giữ không?
Không bắt buộc. Người lập có thể tự giữ, giao người khác giữ hoặc gửi tổ chức hành nghề công chứng lưu giữ. Việc gửi lưu giữ chỉ giúp bảo quản tốt hơn và có quy trình công bố khi người lập mất.
Gửi lưu giữ di chúc tại công chứng có làm di chúc thành di chúc công chứng không?
Không. Lưu giữ là dịch vụ bảo quản, khác với công chứng nội dung di chúc. Một bản di chúc tự viết tay được gửi lưu giữ vẫn là di chúc tự viết tay và được đánh giá theo điều kiện của loại đó.
Người giữ di chúc có được mở ra đọc không?
Không, trừ khi người lập cho phép. Người giữ có nghĩa vụ giữ bí mật nội dung và bảo quản nguyên trạng. Di chúc niêm phong thì giữ nguyên niêm phong cho đến khi công bố.
Ai có quyền công bố di chúc khi người lập mất?
Nếu di chúc lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng thì công chứng viên thường là người công bố. Người lập cũng có thể chỉ định người công bố. Trường hợp khác, những người thừa kế thoả thuận cử người công bố theo quy định.
Giấu di chúc có bị mất quyền thừa kế không?
Luật có quy định người có hành vi che giấu di chúc nhằm hưởng di sản trái ý chí người để lại di sản thuộc diện không được quyền hưởng di sản, trừ khi người lập biết mà vẫn cho hưởng. Việc xác định hành vi này khi có tranh chấp do toà án xem xét.
Di chúc cất trong két ngân hàng thì người thừa kế lấy ra thế nào?
Người thừa kế cần liên hệ ngân hàng, mang giấy chứng tử hoặc trích lục khai tử, giấy tờ chứng minh quan hệ và làm theo thủ tục của ngân hàng về mở két của người đã mất. Mỗi ngân hàng có quy trình riêng nên hỏi trước.