Theo Bộ luật Dân sự 2015, di chúc lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng thì công chứng viên là người công bố; nếu người lập chỉ định một người công bố thì người đó có nghĩa vụ làm; không ai được chỉ định hoặc người được chỉ định từ chối thì những người thừa kế thoả thuận cử người công bố. Sau thời điểm mở thừa kế, người công bố phải sao gửi di chúc tới tất cả những người có liên quan đến nội dung di chúc.
Nghe thì giống một nghi thức, nhưng công bố di chúc là khâu quyết định không khí của cả quá trình chia di sản. Làm minh bạch, mọi người cùng biết một lúc, thì những bất đồng sau đó thường giải quyết được bằng nói chuyện. Làm vội, một người đọc trước rồi kể lại, thì mầm nghi ngờ đã gieo. Bài này đi qua từng việc: ai công bố, gửi cho ai, đọc ở đâu, và xử lý khi câu chữ trong di chúc có thể hiểu nhiều cách.
Ai là người công bố di chúc
Thứ tự xác định người công bố đi theo chỗ di chúc đang nằm và ý chí của người lập. Bảng dưới gom ba tình huống chính:
| Tình huống | Người công bố | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|
| Di chúc bằng văn bản được lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng | Công chứng viên | Gia đình liên hệ nơi lưu giữ, mang trích lục khai tử và giấy tờ chứng minh quan hệ; nơi công chứng sẽ hẹn lịch |
| Di chúc ghi rõ ai là người công bố | Người được chỉ định | Người này có nghĩa vụ công bố; nếu từ chối thì chuyển sang tình huống dưới |
| Không chỉ định, hoặc người được chỉ định từ chối | Người do những người thừa kế thoả thuận cử ra | Nên lập biên bản ngắn ghi việc cử người, có chữ ký các người thừa kế để tránh tranh cãi về sau |
| Di chúc lập bằng tiếng nước ngoài | Như các dòng trên | Bản di chúc phải được dịch ra tiếng Việt và có công chứng hoặc chứng thực bản dịch trước khi dùng |
Người công bố không có quyền thay đổi nội dung, cũng không phải người phân xử. Vai trò của họ là đưa nguyên văn ý chí của người mất tới mọi người liên quan, đúng lúc và đủ người.
Gửi bản sao cho ai: "những người có liên quan" gồm những ai
Những người được nhắc tên trong di chúc. Người được hưởng di sản, người được giao nghĩa vụ, người được chỉ định quản lý di sản hay giữ phần thờ cúng đều cần nhận bản sao, kể cả khi họ chỉ được nhắc tới với một phần nhỏ.
Người thừa kế theo pháp luật, kể cả người bị di chúc "bỏ qua". Vợ hoặc chồng, cha mẹ, con của người mất có thể thuộc diện hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Họ cần biết nội dung để thực hiện quyền của mình. Không gửi cho họ không làm họ mất quyền mà chỉ khiến họ phát hiện muộn hơn và bực bội hơn.
Người bị truất quyền hưởng di sản. Nếu di chúc ghi rõ truất quyền một người, nên gửi cho cả người đó. Đây là việc khó về tình cảm, nhưng biết qua người khác hoặc qua tờ niêm yết ở uỷ ban thì còn tệ hơn.
Người đang quản lý, chiếm hữu di sản. Người đang ở trong căn nhà, đang giữ sổ đỏ hay đang điều hành cửa hàng của người mất cần biết di chúc để biết mình phải giao lại cho ai, khi nào.
Một buổi đọc di chúc diễn ra thế nào cho êm
Luật không bắt buộc phải có một buổi đọc chung, chỉ yêu cầu gửi bản sao. Nhưng với gia đình đông người, một buổi đọc chung thường tốt hơn mười cuộc điện thoại riêng lẻ. Gợi ý trình tự:
- Chọn thời điểm sau tang lễ, khi mọi người đã bình tĩnh hơn; báo trước cho tất cả người liên quan cùng một lúc, cùng một nội dung.
- Chọn nơi trung lập: phòng làm việc của tổ chức hành nghề công chứng nếu di chúc lưu ở đó, hoặc nhà của người mất với sự có mặt của một người lớn tuổi được cả nhà tôn trọng.
- Mở di chúc trước mặt mọi người nếu còn niêm phong; kiểm tình trạng phong bì, chụp ảnh trước và sau khi mở.
- Đọc nguyên văn, không tóm tắt, không bình luận trong lúc đọc.
- Phát bản sao cho từng người; ai ở xa thì gửi bản chụp ngay trong ngày và gửi bản sao giấy sau.
- Ghi một biên bản ngắn: ngày giờ, ai có mặt, tình trạng di chúc khi mở, ai đã nhận bản sao.
- Hẹn một buổi khác để bàn bước tiếp theo; tránh quyết định chia ngay trong buổi đọc khi cảm xúc còn đang cao.
Biên bản này không phải giấy tờ bắt buộc, nhưng là bằng chứng rằng gia đình đã công bố đầy đủ, minh bạch. Khi có người sau này nói rằng không ai báo cho mình biết, tờ biên bản trả lời thay bạn.
Quyền đối chiếu với bản gốc
Người nhận bản sao di chúc có quyền yêu cầu đối chiếu với bản gốc. Đây là quyền hay bị bỏ qua: nhiều người cầm bản photo, thấy nội dung lạ, rồi nghi ngờ mà không biết mình được xem bản gốc. Người công bố nên chủ động cho xem bản gốc tại buổi đọc, để mọi người thấy chữ viết, chữ ký, tình trạng giấy.
Với di chúc công chứng, bản gốc nằm ở tổ chức hành nghề công chứng; người thừa kế có thể đề nghị được xem tại đó. Với di chúc tự viết, bản gốc thường do người tìm thấy hoặc người được gửi giữ cầm. Không nên giao bản gốc cho một người có quyền lợi lớn nhất trong di chúc giữ riêng; hợp lý hơn là để ở nơi công chứng khi làm thủ tục khai nhận, hoặc gửi một người trung lập.
Nếu có người nghi chữ ký không phải của người mất hoặc nghi tờ di chúc lập khi người mất không còn minh mẫn, việc công bố vẫn nên làm đầy đủ. Công bố không có nghĩa là thừa nhận di chúc hợp pháp; nó chỉ đảm bảo mọi người cùng biết nội dung. Nghi ngờ về tính xác thực sẽ được giải quyết ở bước sau, bằng thương lượng hoặc tại toà án.
Câu chữ trong di chúc hiểu nhiều cách thì xử lý ra sao
Di chúc tự viết hay có những câu như "căn nhà cho các con", "mảnh vườn để thằng Hai lo hương khói", "tiền tiết kiệm chia cho các cháu". Các con là những ai, có tính con riêng không? "Lo hương khói" là được sở hữu hay chỉ được quản lý? "Các cháu" là cháu nội hay cả cháu ngoại?
Bộ luật Dân sự đặt nguyên tắc: khi nội dung di chúc không rõ ràng dẫn đến nhiều cách hiểu, người công bố di chúc và những người thừa kế phải cùng nhau giải thích dựa trên ý nguyện đích thực trước đây của người chết, có xem xét mối quan hệ của người chết với người thừa kế theo di chúc. Không nhất trí thì có quyền yêu cầu toà án giải quyết. Nếu chỉ một phần không giải thích được mà không ảnh hưởng phần còn lại, thì riêng phần đó không có hiệu lực.
Trong thực tế, "ý nguyện đích thực" được dựng lại từ những gì người mất từng nói, từng viết, cách họ đối xử với từng người trong những năm cuối. Gom lại các mảnh đó một cách trung thực, có người làm chứng, thường giúp cả nhà đi tới một cách hiểu chung. Nếu mỗi người giữ một cách hiểu có lợi cho mình và giá trị di sản lớn, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi đưa nhau ra toà.
Những lỗi hay gặp ở khâu công bố
Phần lớn tranh chấp về di chúc bắt đầu từ cách di chúc được đưa ra, không phải từ nội dung. Các lỗi thường thấy:
- Một người mở và đọc một mình, kể lại cho người khác bằng lời.
- Chỉ gửi bản sao cho người được hưởng, bỏ qua người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
- Giữ bản gốc ở nhà người được hưởng nhiều nhất và không cho ai xem.
- Đem di chúc tiếng nước ngoài đi làm thủ tục mà chưa dịch, chưa chứng thực bản dịch.
- Coi buổi đọc là lúc chốt chia luôn, ép mọi người ký văn bản ngay khi chưa ai kịp đọc kỹ.
- Để quá lâu không công bố, khiến người khác nghĩ có điều gì đó đang bị che giấu.
Tránh được những lỗi này không bảo đảm gia đình đồng thuận, nhưng giữ cho bất đồng nằm ở nội dung, nơi còn có thể thương lượng, thay vì lan sang chuyện mất lòng tin.
Công bố xong thì bước tiếp theo là gì
Sau buổi công bố, mỗi người thừa kế nên tự đọc lại di chúc vài lần, đối chiếu với những gì mình biết về tài sản của người mất. Di chúc có thể nhắc tới một mảnh đất đã bán từ lâu, một sổ tiết kiệm đã tất toán, hoặc ngược lại bỏ sót một tài sản có giá trị. Phần tài sản di chúc không định đoạt sẽ chia theo pháp luật; phần tài sản không còn tồn tại thì nội dung liên quan không thực hiện được. Ghi ra giấy những điểm như vậy để mang tới buổi bàn bạc tiếp theo.
Việc thứ hai là xem có ai thuộc diện hưởng thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc hay không: con chưa thành niên, cha mẹ, vợ hoặc chồng, con đã thành niên mà không có khả năng lao động của người mất. Nếu có, phần của họ phải được tính trước khi thực hiện phần còn lại của di chúc. Đây là phép tính dễ sai, gia đình nên làm cùng công chứng viên.
Việc thứ ba là gom giấy tờ cho thủ tục khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản theo di chúc: trích lục khai tử, bản gốc di chúc hoặc xác nhận lưu giữ của nơi công chứng, giấy tờ chứng minh quan hệ của từng người, giấy tờ tài sản. Văn bản thừa kế sẽ được niêm yết công khai tại Uỷ ban nhân dân cấp xã theo thủ tục công chứng trước khi chứng nhận.
Cuối cùng, nếu có người tuyên bố không đồng ý với di chúc, đừng vội coi đó là tuyên chiến. Hãy hỏi cụ thể họ không đồng ý điểm nào: nghi chữ ký, nghi người mất không minh mẫn khi viết, hay chỉ thấy chia không công bằng. Ba loại phản đối này có ba hướng xử lý rất khác nhau, và loại thứ ba thường giải quyết được bằng thoả thuận trong gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải công bố di chúc trước khi khai nhận không?
Pháp luật yêu cầu người công bố sao gửi di chúc cho những người liên quan sau thời điểm mở thừa kế. Trên thực tế, khi làm thủ tục khai nhận theo di chúc, tổ chức hành nghề công chứng cũng sẽ kiểm tra những người thừa kế có liên quan, nên bỏ qua khâu công bố chỉ làm hồ sơ vướng thêm.
Người công bố di chúc có được hưởng thù lao không?
Luật không đặt ra mức thù lao riêng cho việc công bố. Nếu công chứng viên công bố thì gia đình trả phí theo quy định của tổ chức hành nghề công chứng. Nếu là người thân được cử thì thường làm không công, có thể thoả thuận thanh toán chi phí đi lại, sao chụp.
Người được chỉ định công bố có quyền từ chối không?
Có. Khi người được chỉ định từ chối, những người thừa kế còn lại thoả thuận cử người khác. Nên để người từ chối ghi một dòng xác nhận việc từ chối, kèm việc bàn giao bản di chúc đang giữ, để không ai thắc mắc về sau.
Một người thừa kế không chịu tới buổi đọc thì sao?
Buổi đọc chung không bắt buộc. Người công bố vẫn gửi bản sao cho người đó bằng cách có thể chứng minh đã gửi, như gửi bảo đảm hoặc gửi qua người làm chứng. Việc họ không tới không làm mất quyền của họ và cũng không làm chậm nghĩa vụ công bố.
Di chúc viết tiếng Anh của người thân sống ở nước ngoài dùng thế nào?
Bản di chúc phải được dịch ra tiếng Việt và có công chứng hoặc chứng thực bản dịch. Nếu di chúc lập ở nước ngoài, thường còn phải hợp pháp hoá lãnh sự tuỳ nước. Phần này nhiều biến số, nên hỏi tổ chức hành nghề công chứng sẽ làm thủ tục khai nhận trước khi chuẩn bị giấy tờ.