Di chúc miệng chỉ được lập khi tính mạng một người bị cái chết đe doạ và không thể lập di chúc bằng văn bản. Người lập phải nói ý chí cuối cùng trước mặt ít nhất hai người làm chứng; ngay sau đó người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ; và trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ ngày người lập thể hiện ý chí, bản ghi phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng.
Nếu sau 3 tháng kể từ thời điểm lập di chúc miệng mà người lập vẫn còn sống, minh mẫn, sáng suốt, thì di chúc miệng mặc nhiên bị huỷ bỏ. Đây là những điều kiện của Bộ luật Dân sự 2015 mà rất nhiều gia đình không biết, nên câu "trước khi mất bố đã dặn miệng là nhà cho con" thường không có giá trị như người ta nghĩ. Bài này giải thích từng điều kiện và những sai lầm phổ biến.
Lời dặn trước khi mất có phải là di chúc miệng không
Đây là câu hỏi gặp nhiều nhất. Trong tâm lý gia đình Việt, lời dặn của cha mẹ lúc cuối đời rất nặng. Nhưng về mặt pháp lý, một lời dặn chỉ trở thành di chúc miệng hợp pháp khi đủ tất cả các điều kiện: người nói đang bị cái chết đe doạ, không thể lập văn bản, nói trước ít nhất hai người làm chứng đủ điều kiện, được ghi chép và ký ngay, rồi được xác nhận chữ ký người làm chứng trong hạn. Thiếu một bước thì lời dặn đó không đủ giá trị như một bản di chúc.
Những lời dặn trong bữa cơm, trong một cuộc gọi điện, hay nói nhiều lần qua nhiều năm "sau này nhà để cho thằng út" đều không phải di chúc miệng, vì người nói lúc đó không bị cái chết đe doạ và hoàn toàn có thể lập văn bản. Chúng chỉ là mong muốn. Khi người đó mất mà không có di chúc hợp pháp, di sản sẽ chia theo pháp luật, trừ khi những người thừa kế tự nguyện thoả thuận làm theo lời dặn.
Hiểu đúng điều này giúp gia đình tránh hai thái cực: hoặc cố bám vào lời dặn để đòi phần, hoặc coi lời dặn là không có nghĩa gì. Lời dặn không ràng buộc về luật, nhưng có thể là cơ sở để anh chị em cùng thoả thuận một cách chia mà ai cũng thấy hợp tình.
Các bước để một di chúc miệng có giá trị
Khi tình huống nguy kịch thật sự xảy ra, ví dụ người bệnh đang cấp cứu, tai nạn nghiêm trọng, và người đó tỉnh táo muốn để lại ý chí, gia đình cần làm đúng trình tự sau:
- Mời ít nhất hai người làm chứng đủ điều kiện có mặt: không phải người thừa kế của người lập, không có quyền lợi liên quan, đã thành niên, minh mẫn. Ở bệnh viện, có thể là người bệnh giường bên, người nhà bệnh nhân khác, nhân viên y tế nếu họ đồng ý.
- Người lập tự nói rõ ý chí cuối cùng: để lại tài sản gì, cho ai. Người nhà không nói thay, không gợi ý từng câu.
- Ngay sau đó, người làm chứng ghi chép lại nội dung bằng văn bản, ghi ngày giờ, địa điểm, tình trạng người lập.
- Những người làm chứng cùng ký tên hoặc điểm chỉ vào bản ghi chép.
- Trong thời hạn 5 ngày làm việc kể từ ngày người lập thể hiện ý chí, mang bản ghi chép đến tổ chức hành nghề công chứng hoặc UBND cấp xã để công chứng hoặc chứng thực chữ ký, điểm chỉ của người làm chứng.
- Lưu giữ bản gốc đã được xác nhận cẩn thận; ghi nhận thêm thông tin về tình trạng sức khoẻ người lập lúc đó nếu có thể.
Hạn 5 ngày làm việc là điểm hay bị lỡ nhất, vì đó cũng là những ngày gia đình lo tang lễ. Nên giao một người không bận việc tang chịu trách nhiệm riêng việc này, và hỏi trước nơi chứng thực về giấy tờ cần mang theo.
Những điều kiện hay bị bỏ qua
Phần lớn di chúc miệng bị coi là không hợp lệ không phải vì nội dung, mà vì thiếu một trong các điều kiện sau:
- Người lập không thực sự bị cái chết đe doạ. Một người ốm lâu ngày nhưng còn tỉnh, nằm ở nhà nhiều tháng, hoàn toàn có thể lập di chúc bằng văn bản. Lập di chúc miệng trong hoàn cảnh đó rất dễ bị bác.
- Người làm chứng là con cháu trong nhà. Khi người bệnh nguy kịch, người ở bên cạnh thường là con cháu, nhưng chính họ là người thừa kế nên không được làm chứng.
- Chỉ có một người làm chứng. Luật yêu cầu ít nhất hai người.
- Ghi chép không làm ngay. Vài ngày sau tang lễ mới ngồi viết lại theo trí nhớ thì không còn là "ngay sau đó".
- Quá hạn 5 ngày làm việc mới đi xác nhận. Đây là điều kiện về hình thức, quá hạn thì di chúc miệng không đáp ứng.
- Chỉ có ghi âm, ghi hình, không có văn bản ghi chép. Video có thể hỗ trợ chứng minh, nhưng không thay thế được bản ghi chép có chữ ký người làm chứng.
Mốc thời gian của di chúc miệng
Di chúc miệng có hai mốc thời gian quan trọng mà người thân cần nhớ:
| Mốc | Nội dung | Hệ quả nếu không đáp ứng |
|---|---|---|
| Ngay sau khi người lập nói | Người làm chứng ghi chép, cùng ký hoặc điểm chỉ | Bản ghi viết lại sau nhiều ngày dễ bị coi là không đúng hình thức |
| Trong 5 ngày làm việc | Công chứng hoặc chứng thực chữ ký, điểm chỉ của người làm chứng | Di chúc miệng không đáp ứng điều kiện hình thức |
| Sau 3 tháng kể từ khi lập | Nếu người lập còn sống, minh mẫn, sáng suốt | Di chúc miệng mặc nhiên bị huỷ bỏ |
Mốc 3 tháng thể hiện tinh thần của luật: di chúc miệng chỉ là phương án khẩn cấp. Nếu người lập qua khỏi cơn nguy kịch và còn tỉnh táo, luật kỳ vọng họ sẽ lập lại di chúc bằng văn bản một cách đầy đủ. Gia đình có người vừa qua cơn nguy hiểm nên giúp họ làm việc này sớm, thay vì yên tâm rằng đã có di chúc miệng.
Vai trò của người làm chứng trong di chúc miệng
Họ là người lập ra văn bản. Khác với di chúc có người làm chứng thông thường, ở đây người lập không viết gì; toàn bộ nội dung do người làm chứng ghi lại. Vì thế độ chính xác và sự trung thực của họ quyết định gần như tất cả.
Nên ghi bằng lời của người lập. Ghi càng sát lời nói càng tốt, kể cả cách xưng hô, để về sau không ai nói người làm chứng tự diễn giải theo ý mình.
Ghi cả bối cảnh. Ngày giờ, địa điểm, ai có mặt, người lập đang trong tình trạng thế nào, có tỉnh táo không, nói được rõ không. Những chi tiết này giúp trả lời các câu hỏi về sau.
Chịu trách nhiệm về lời xác nhận. Ký vào bản ghi là xác nhận đã nghe người lập nói đúng như vậy. Người làm chứng không nên ký nếu không chắc hoặc thấy có dấu hiệu bị ép.
Có thể được hỏi lại. Nếu có tranh chấp, người làm chứng có thể được toà án mời khai về những gì đã chứng kiến. Ghi đủ thông tin nhân thân và liên lạc của họ.
Trước khi nghĩ đến di chúc miệng: còn lựa chọn bằng văn bản không
Vì di chúc miệng mong manh như vậy, khi người thân đang nằm viện và còn tỉnh táo, gia đình nên ưu tiên các hình thức bằng văn bản nếu thời gian còn cho phép. Lựa chọn đầu tiên là mời công chứng viên đến tận giường bệnh; nhiều tổ chức hành nghề công chứng nhận làm việc ngoài trụ sở với người già yếu, người bệnh không đi lại được. Một buổi công chứng tại bệnh viện có thể thu xếp trong ngày nếu liên hệ sớm.
Lựa chọn thứ hai là di chúc có người làm chứng: người bệnh nhờ người khác viết hoặc đánh máy, đọc lại, rồi ký hoặc điểm chỉ trước ít nhất hai người làm chứng. Nếu người bệnh không biết chữ hoặc không còn ký được thì phải kèm công chứng hoặc chứng thực. Ngoài ra, Bộ luật Dân sự còn có quy định về di chúc của người đang điều trị tại bệnh viện, cơ sở chữa bệnh có xác nhận của người phụ trách cơ sở đó; gia đình có thể hỏi phòng hành chính của bệnh viện về cách làm cụ thể.
Chỉ khi tình trạng diễn biến quá nhanh, người bệnh không còn khả năng ký, đọc hay đợi công chứng viên, mới nên dùng đến di chúc miệng. Ngay cả khi đó, việc mời được người làm chứng đủ điều kiện và lo xác nhận trong 5 ngày làm việc vẫn là phần việc của gia đình, cần một người tỉnh táo đứng ra lo.
Góc nhìn cân bằng: khi một bên dựa vào di chúc miệng
Di chúc miệng là loại dễ phát sinh tranh chấp nhất, vì toàn bộ nội dung phụ thuộc vào lời kể của người làm chứng, trong hoàn cảnh hỗn loạn của bệnh viện hay hiện trường tai nạn. Người dựa vào di chúc miệng cần chứng minh đủ điều kiện về hình thức. Người phản đối thường đặt câu hỏi về việc người lập có thật sự tỉnh táo, người làm chứng có quan hệ gì với bên được hưởng, bản ghi có được lập ngay không.
Cả hai phía đều có lý do chính đáng. Người được hưởng tin rằng mình đang thực hiện ý chí cuối cùng của người thân. Người phản đối lo ngại một quyết định quan trọng về tài sản được đưa ra trong vài phút, không có kiểm soát. Khi gia đình không tự thống nhất, toà án sẽ đánh giá dựa trên chứng cứ. Trước khi đi đến đó, nên thử hoà giải trong gia đình, có sự tham gia của người lớn tuổi có uy tín hoặc tổ hoà giải ở cơ sở.
Nếu đang đứng ở một trong hai phía của tranh chấp như vậy, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề tại địa phương để được đánh giá chứng cứ cụ thể, thay vì dựa vào cảm nhận của gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc miệng có cần công chứng không?
Có bước xác nhận bắt buộc: trong 5 ngày làm việc kể từ ngày người lập thể hiện ý chí cuối cùng, bản ghi chép phải được công chứng viên hoặc cơ quan có thẩm quyền chứng thực xác nhận chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng. Thiếu bước này thì di chúc miệng không hợp lệ về hình thức.
Ghi âm lời dặn của bố mẹ trước khi mất có được coi là di chúc miệng không?
Ghi âm tự nó không phải là di chúc miệng. Di chúc miệng cần người làm chứng ghi chép thành văn bản, ký tên hoặc điểm chỉ, và được xác nhận trong hạn. Bản ghi âm có thể dùng làm chứng cứ bổ trợ nếu có tranh chấp.
Con cái có làm chứng cho di chúc miệng của cha mẹ được không?
Không. Con là người thừa kế theo pháp luật của cha mẹ nên không được làm chứng. Cần ít nhất hai người làm chứng khác đủ điều kiện, ví dụ người không có quan hệ thừa kế và không có quyền lợi liên quan.
Người lập di chúc miệng rồi khỏi bệnh thì di chúc có còn giá trị không?
Nếu sau 3 tháng kể từ thời điểm lập mà người đó còn sống, minh mẫn, sáng suốt, di chúc miệng mặc nhiên bị huỷ bỏ. Người lập nên lập lại di chúc bằng văn bản nếu vẫn muốn định đoạt tài sản.
Lời dặn chia tài sản lúc khoẻ mạnh có giá trị không?
Không có giá trị như di chúc, vì người nói không bị cái chết đe doạ và hoàn toàn có thể lập văn bản. Tuy vậy, những người thừa kế vẫn có thể tự nguyện thoả thuận phân chia theo đúng lời dặn đó nếu tất cả đồng ý.
Di chúc miệng có thể định đoạt nhà đất không?
Luật không giới hạn loại tài sản trong di chúc miệng, nên về nguyên tắc có thể định đoạt nhà đất. Nhưng vì di chúc miệng dễ bị tranh chấp, việc khai nhận nhà đất dựa vào nó thường gặp nhiều khó khăn hơn so với di chúc có công chứng.