Các khoản người khác còn nợ người mất, như tiền cho vay, phần hụi đã góp chưa hốt, lương và các khoản chưa lĩnh, tiền hàng chưa thu, đều là quyền tài sản và thuộc di sản; người quản lý di sản hoặc những người thừa kế có quyền yêu cầu trả, và nếu phải ra toà thì vẫn chịu thời hiệu khởi kiện như khi người mất còn sống.
Đây là phần di sản dễ mất nhất. Người cho vay đã mất, người vay im lặng, gia đình không rõ số tiền, giấy tờ thì có khi chỉ là vài dòng tin nhắn. Bài này hướng dẫn cách dò các khoản phải thu, gom chứng cứ, đề nghị trả một cách lịch sự nhưng chắc chắn, và những điều cần biết khi việc đòi không xong.
Những khoản nào người mất "được nhận" mà gia đình hay quên
Tiền cho người thân, bạn bè vay. Rất thường gặp ở người lớn tuổi, nhất là cho con cháu, hàng xóm vay không lấy lãi, ghi vào cuốn sổ tay hoặc chỉ nhớ trong đầu.
Phần hụi, họ đã góp mà chưa hốt. Người mất là thành viên một dây hụi, đã góp nhiều kỳ. Phần quyền lợi đó không biến mất; cần làm việc với chủ hụi để xác định cách xử lý theo thoả thuận của dây hụi và quy định về họ, hụi.
Lương, thưởng, phụ cấp, trợ cấp thôi việc chưa nhận. Người mất đang đi làm, có lương tháng cuối, tiền thưởng, ngày phép chưa nghỉ được thanh toán theo quy định hoặc thoả thuận. Khoản người lao động đã có quyền nhận trước khi mất là tài sản của họ.
Tiền cọc, tiền đặt trước. Tiền cọc thuê nhà, đặt cọc mua hàng, đặt cọc giao dịch đất còn dang dở. Giao dịch chưa xong vì người mất qua đời thì cần xem hợp đồng để biết tiền cọc xử lý ra sao.
Tiền hàng, tiền công chưa thu. Người mất làm thợ, buôn bán nhỏ, bán chịu cho khách quen. Sổ ghi nợ là chứng cứ quan trọng nhất.
Tiền bồi thường, hoàn trả đang chờ. Ví dụ khoản hoàn thuế, khoản bồi thường từ một vụ việc trước đó, tiền hoàn phí dịch vụ đã đóng trước. Kiểm thư từ, tin nhắn trong vài tháng sau khi mất.
Chứng minh khoản nợ bằng gì
Khi người cho vay đã mất, gánh chứng minh khó hơn vì không còn người trực tiếp giao dịch để kể lại. Bảng dưới xếp các loại chứng cứ theo mức độ thường gặp:
| Loại chứng cứ | Ví dụ | Lưu ý |
|---|---|---|
| Văn bản có chữ ký người vay | Giấy vay tiền, hợp đồng, biên nhận | Giữ bản gốc, không ghi thêm lên giấy |
| Giao dịch chuyển khoản | Sao kê tài khoản người mất có lệnh chuyển cho người vay | Cần thủ tục để lấy sao kê tài khoản của người đã mất; nội dung chuyển khoản càng rõ càng tốt |
| Tin nhắn, thư điện tử | Người vay hẹn ngày trả, xác nhận số tiền | Chụp màn hình kèm thông tin người gửi, ngày giờ; giữ nguyên thiết bị |
| Sổ ghi chép của người mất | Sổ tay ghi tên, số tiền, ngày cho vay | Một mình sổ ghi chép thường yếu, nhưng có giá trị khi kết hợp chứng cứ khác |
| Người làm chứng | Người có mặt khi giao tiền, người được người vay kể lại | Ghi lại lời kể sớm, khi người làm chứng còn nhớ rõ |
| Thừa nhận của người vay | Người vay thừa nhận trong cuộc nói chuyện, trong tin nhắn với gia đình | Nếu người vay thừa nhận, đề nghị họ ký giấy xác nhận nợ với người thừa kế |
Đừng tự soạn giấy tờ "hồi tố" rồi nhờ người vay ký lùi ngày; đó là tạo chứng cứ giả. Giấy xác nhận nợ ký hôm nay, ghi đúng ngày hôm nay, thừa nhận khoản vay trước đây, mới là cách đúng.
Đề nghị người vay trả: đi từng bước
Đa số khoản nợ giữa người quen có thể đòi được bằng nói chuyện, nếu gia đình làm đúng cách và đúng người. Trình tự gợi ý:
- Thống nhất trong gia đình ai đứng ra đòi: người quản lý di sản hoặc một người được các người thừa kế đồng ý giao việc bằng văn bản.
- Gom chứng cứ, tính số tiền gốc và các khoản đã trả (nếu có); đừng đòi con số không chắc.
- Gặp hoặc gọi người vay, báo tin người cho vay đã mất (nếu họ chưa biết), nhắc khoản vay một cách bình thản, hỏi khả năng và lịch trả.
- Nếu người vay thừa nhận: lập giấy xác nhận nợ và lịch trả với người đại diện các người thừa kế; tiền trả vào tài khoản đã thống nhất, có ghi nhận.
- Nếu người vay im lặng hoặc khất lần: gửi văn bản đề nghị trả nợ, nêu số tiền, căn cứ, thời hạn, gửi theo cách có thể chứng minh đã gửi.
- Nếu người vay chối bỏ: cân nhắc hoà giải ở cơ sở, sau đó mới tới khởi kiện; hỏi người có chuyên môn trước khi làm.
Mọi khoản thu về đều thuộc khối di sản, phải báo cho các người thừa kế. Người đứng ra đòi không được giữ riêng hoặc tự trừ vào phần của mình khi chưa chia.
Thời hiệu: đòi muộn có sao không
Quyền khởi kiện để đòi nợ chịu thời hiệu. Với tranh chấp hợp đồng, Bộ luật Dân sự 2015 quy định thời hiệu khởi kiện là ba năm kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm. Với khoản vay có hạn trả, mốc thường bắt đầu từ khi đến hạn mà không trả. Cách tính cụ thể trong từng vụ có thể phức tạp, có những khoảng thời gian không tính vào thời hiệu và những sự kiện làm thời hiệu bắt đầu lại.
Một điểm hay gặp: khi bên có nghĩa vụ thừa nhận một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ, thời hiệu khởi kiện có thể bắt đầu lại. Đó là lý do giấy xác nhận nợ ký với người thừa kế có giá trị lớn: nó vừa là chứng cứ, vừa có thể làm mới thời hiệu. Vì vậy, khi người vay đồng ý trả dù chỉ một phần, đừng ngại đề nghị họ ghi nhận bằng văn bản, kể cả một tin nhắn xác nhận rõ số tiền còn nợ.
Thời hiệu khởi kiện đòi nợ khác với thời hiệu yêu cầu chia di sản. Hai mốc này tính độc lập, đừng gộp làm một. Nếu khoản phải thu lớn và đã lâu, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để tính thời hiệu cho đúng trước khi quyết định.
Khi người vay cũng đã mất, hoặc người vay là người trong nhà
Nếu người vay cũng qua đời, khoản nợ trở thành nghĩa vụ tài sản của người đó và được trả từ di sản của họ, trong phạm vi di sản. Gia đình người cho vay cần liên hệ những người thừa kế hoặc người quản lý di sản của người vay, đề nghị ghi khoản này vào danh sách nghĩa vụ phải thanh toán trước khi họ chia.
Ca nhạy cảm hơn là người vay chính là một người con hoặc người thừa kế. Ví dụ giả định: mẹ cho người con thứ vay một khoản để mua xe, rồi mẹ mất. Khoản đó vẫn là di sản. Cách xử lý gọn thường là tính khoản vay vào phần thừa kế của người con đó: phần của người con được trừ đi số tiền đã vay, thay vì bắt người con trả tiền rồi lại chia ra. Việc này cần các người thừa kế thống nhất và ghi rõ trong văn bản thoả thuận phân chia.
Cũng cần phân biệt tiền cho vay với tiền cho tặng. Cha mẹ đưa tiền cho con lúc còn sống, nếu là tặng cho thì không còn là tài sản của cha mẹ, không phải di sản. Việc phân biệt dựa vào thoả thuận lúc đưa tiền và chứng cứ; nếu các con hiểu khác nhau, hãy nói chuyện thẳng thắn sớm, trước khi ra công chứng.
Những việc không nên làm khi đòi nợ cho người đã mất
Mất người thân, lại thấy người nợ thản nhiên, gia đình dễ nóng. Nhưng cách đòi sai có thể biến người đòi thành người vi phạm pháp luật và làm mất luôn khả năng thu hồi. Những việc nên tránh:
- Đe doạ, gây áp lực bằng lời lẽ xúc phạm, đến nhà làm ồn, giữ đồ của người vay để ép trả.
- Đăng thông tin, hình ảnh người vay lên mạng xã hội để bêu xấu; ngoài việc ảnh hưởng uy tín người khác, việc này có thể bị xử lý.
- Nhờ người ngoài không có tư cách pháp lý đến "đòi hộ" bằng các biện pháp gây sức ép.
- Đòi số tiền cao hơn số chứng minh được, cộng lãi tự đặt ra khi không có thoả thuận lãi.
- Một người thừa kế tự đi đòi rồi giữ tiền riêng, không báo cho những người khác.
- Hứa xoá nợ hoặc giảm nợ khi chưa có sự đồng ý của các người thừa kế khác.
Kiên nhẫn, có chứng cứ và có văn bản thường hiệu quả hơn nhiều so với gây sức ép. Nếu thương lượng không xong, con đường hợp pháp là hoà giải và khởi kiện, không phải tự xử.
Ví dụ giả định: một cuốn sổ tay và ba khoản nợ
Ví dụ giả định: bà E ở Khánh Hoà mất, các con tìm thấy một cuốn sổ tay ghi ba khoản cho vay: một người hàng xóm, một người cháu và một người bạn cũ ở tỉnh khác. Không có giấy vay nào. Người con được cử quản lý di sản lần lượt làm việc với từng người.
Người hàng xóm thừa nhận ngay, xin trả dần, hai bên ký giấy xác nhận nợ với lịch trả. Người cháu nói đó là tiền bà cho, không phải cho vay; cả nhà quyết định không đòi vì không có gì ngoài một dòng trong sổ và tình thân quan trọng hơn. Người bạn cũ im lặng; gia đình tìm được trong sao kê của bà một lệnh chuyển khoản cùng số tiền, cùng thời điểm, gửi văn bản đề nghị trả và được hồi âm thương lượng.
Ba khoản, ba kết cục khác nhau, và cả ba đều được ghi lại, báo cho các người thừa kế. Gia đình không đòi được hết, nhưng không ai thắc mắc vì sao.
Câu hỏi thường gặp
Ai có quyền đòi khoản tiền người khác nợ người đã mất?
Người quản lý di sản có nhiệm vụ thu hồi tài sản thuộc di sản, trong đó có các khoản người khác đang nợ. Nếu chưa có người quản lý, các người thừa kế có thể cùng đứng ra hoặc thống nhất giao cho một người bằng văn bản để thuận tiện làm việc với người vay.
Cho vay không có giấy tờ, người cho vay đã mất thì còn đòi được không?
Vẫn có thể đòi nếu chứng minh được khoản vay bằng chứng cứ khác như chuyển khoản, tin nhắn, người làm chứng, sổ ghi chép, hoặc người vay tự thừa nhận. Khả năng thành công phụ thuộc chất lượng chứng cứ; nên gom đủ trước khi đề nghị người vay trả.
Tiền lương tháng cuối chưa lĩnh của người mất ai được nhận?
Khoản lương người lao động đã có quyền nhận trước khi mất là tài sản của họ và thuộc di sản. Liên hệ đơn vị sử dụng lao động, mang trích lục khai tử và giấy tờ chứng minh quan hệ để được hướng dẫn cách chi trả cho người thừa kế.
Người vay là con trong nhà thì có phải trả lại tiền không?
Khoản vay vẫn là di sản. Cách làm phổ biến là các người thừa kế thống nhất tính khoản vay vào phần thừa kế của người con đó, trừ trực tiếp khi chia. Nếu có tranh cãi đó là tiền vay hay tiền cho, cần dựa vào chứng cứ và nên hoà giải sớm.
Đòi nợ cho người đã mất có bị hết thời hiệu không?
Có. Quyền khởi kiện đòi nợ chịu thời hiệu theo Bộ luật Dân sự, với tranh chấp hợp đồng là ba năm tính từ khi người có quyền biết hoặc phải biết quyền bị xâm phạm. Người vay thừa nhận nợ có thể làm thời hiệu bắt đầu lại, nên lập giấy xác nhận nợ khi họ đồng ý.