Di chúc của người không biết chữ hoặc người bị hạn chế về thể chất phải được người làm chứng lập thành văn bản và phải có công chứng hoặc chứng thực. Đây là quy định riêng trong Bộ luật Dân sự 2015, chặt hơn so với người bình thường. Hai người hàng xóm làm chứng và người lập điểm chỉ ở nhà thôi là chưa đủ.
Lỗi này rất hay gặp ở nông thôn và miền núi, nơi nhiều cụ cao tuổi không biết chữ, hoặc với người khiếm thị, người liệt tay sau tai biến. Gia đình nghĩ có người làm chứng, có điểm chỉ là chắc, đến lúc khai nhận mới biết bản di chúc thiếu bước bắt buộc. Bài này giải thích ai thuộc diện này, cách làm từng bước, và những điểm công chứng viên hay hỏi.
Ai thuộc diện phải lập theo hình thức riêng
Luật dùng hai cụm từ: người không biết chữ và người bị hạn chế về thể chất. Trong thực tế, những trường hợp sau thường được xếp vào diện này:
- Người không biết đọc, không biết viết tiếng Việt, kể cả người chỉ biết viết tên mình nhưng không đọc được nội dung văn bản.
- Người khiếm thị hoàn toàn hoặc mắt kém đến mức không tự đọc được văn bản di chúc.
- Người bị liệt tay, mất tay, run tay nặng sau tai biến, chấn thương, không tự ký được.
- Người khiếm thính kèm không đọc được, cần người phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu.
- Người bệnh nặng nằm một chỗ vẫn tỉnh táo nhưng không cầm được bút.
Điểm chung của các trường hợp này: người lập không tự mình kiểm tra được văn bản ghi đúng ý mình hay không, hoặc không tự ký được. Vì thế luật đòi thêm một tầng kiểm soát là công chứng viên hoặc người có thẩm quyền chứng thực. Người biết chữ nhưng chỉ ngại viết dài thì không thuộc diện này; họ có thể chọn di chúc có người làm chứng thông thường.
Vì sao làm chứng ở nhà là chưa đủ
Với người bình thường, di chúc có hai người làm chứng là một hình thức hợp lệ. Nhưng với người không biết chữ, người lập không thể tự đọc để biết người viết hộ ghi đúng hay sai. Nếu người viết hộ hoặc người làm chứng có ý đồ, họ có thể ghi khác lời người lập mà người lập không hề hay biết. Quy định bắt buộc công chứng hoặc chứng thực là để một người có chức danh, chịu trách nhiệm theo luật, trực tiếp nghe người lập nói và đối chiếu với văn bản.
Hệ quả thực tế: một bản di chúc của cụ không biết chữ, có hai người làm chứng ký, có dấu vân tay của cụ, nhưng không có công chứng hoặc chứng thực, thì về hình thức chưa đáp ứng điều kiện luật đặt ra cho trường hợp này. Khi đem đi khai nhận, tổ chức hành nghề công chứng có thể từ chối dựa vào bản đó. Nếu các con đều đồng ý với nội dung, họ vẫn có thể cùng nhau thoả thuận phân chia theo đúng ý cụ; nhưng chỉ cần một người không đồng ý là bản di chúc rất dễ bị bác.
Đây là lý do khi cha mẹ ở quê không biết chữ muốn lập di chúc, các con nên đưa đi công chứng hoặc chứng thực ngay từ đầu, thay vì làm ở nhà cho nhanh.
Các bước lập di chúc cho người không biết chữ, khiếm thị
Trình tự dưới đây áp dụng khi lập tại tổ chức hành nghề công chứng; chứng thực tại UBND cấp xã có các bước tương tự, nên hỏi trước nơi tiếp nhận về giấy tờ cụ thể:
- Chọn ít nhất hai người làm chứng đủ điều kiện: không phải người thừa kế, không có quyền lợi liên quan, đã thành niên, minh mẫn. Ưu tiên người biết chữ, đọc rõ.
- Chuẩn bị giấy tờ tuỳ thân của người lập và người làm chứng, giấy tờ về tài sản bản chính.
- Người lập nói rõ ý muốn trước công chứng viên và người làm chứng: để lại tài sản gì, cho ai, có dặn dò gì.
- Người làm chứng hoặc công chứng viên ghi lại thành văn bản theo đúng lời người lập.
- Người làm chứng đọc to toàn bộ văn bản cho người lập nghe, trước mặt công chứng viên. Người lập xác nhận đã nghe và đúng ý mình.
- Người lập điểm chỉ, người làm chứng ký xác nhận, công chứng viên ghi lời chứng và ký, đóng dấu theo quy định.
Công chứng viên có thể hỏi lại người lập nhiều lần, bằng cách diễn đạt khác nhau, để chắc chắn người lập hiểu. Người nhà không nên trả lời thay. Nếu người lập nói tiếng dân tộc, cần người phiên dịch đủ điều kiện; người phiên dịch cũng không nên là người được hưởng.
Những trường hợp đặc biệt hay gặp
Người lập biết ký tên nhưng không đọc được. Việc ký được không làm thay đổi bản chất: người lập vẫn không tự kiểm tra được nội dung. Nên coi là người không biết chữ và lập theo hình thức có công chứng hoặc chứng thực, có người đọc lại.
Người khiếm thị dùng chữ nổi. Nếu người lập đọc thành thạo chữ nổi, việc chuẩn bị bản chữ nổi cùng nội dung có thể giúp họ tự kiểm tra. Tuy nhiên vẫn nên lập có công chứng, vì đây là trường hợp hạn chế về thể chất theo cách hiểu thông thường.
Người liệt cả hai tay không điểm chỉ được. Công chứng viên sẽ ghi nhận lý do người lập không ký, không điểm chỉ được và cách thể hiện sự đồng ý của họ. Trường hợp này nên trao đổi kỹ với tổ chức hành nghề công chứng từ trước.
Người lập ở vùng xa, đi lại khó. Có thể đề nghị công chứng viên đến tận nhà. Nếu tổ chức hành nghề công chứng ở xa, hỏi UBND cấp xã nơi cư trú về việc chứng thực di chúc.
Người lập vừa không biết chữ vừa cao tuổi. Nên kết hợp với chuẩn bị chứng cứ về sức khoẻ, minh mẫn như với người cao tuổi nói chung, vì đây là trường hợp dễ bị phản đối nhất.
So sánh: người biết chữ và người không biết chữ lập di chúc
Bảng đặt hai trường hợp cạnh nhau để thấy chỗ khác biệt về yêu cầu hình thức:
| Nội dung | Người biết chữ, tự ký được | Người không biết chữ hoặc hạn chế thể chất |
|---|---|---|
| Tự viết tay không người làm chứng | Được | Không áp dụng được |
| Có người làm chứng, không công chứng | Được nếu đủ ít nhất hai người làm chứng | Chưa đủ, còn phải công chứng hoặc chứng thực |
| Ai lập thành văn bản | Người lập hoặc người viết hộ | Người làm chứng lập thành văn bản |
| Xác nhận của người lập | Ký hoặc điểm chỉ | Thường là điểm chỉ, sau khi được đọc cho nghe |
| Công chứng hoặc chứng thực | Tuỳ chọn | Bắt buộc |
Nhìn bảng sẽ thấy: với người không biết chữ, chỉ còn một con đường an toàn là có người làm chứng kết hợp công chứng hoặc chứng thực. Không có lối tắt nào hợp lệ hơn.
Cũng cần lưu ý rằng yêu cầu công chứng hoặc chứng thực ở đây không phải để làm khó người lập, mà để bảo vệ chính họ. Người không đọc được văn bản là người dễ bị lợi dụng nhất trong gia đình, và một bản di chúc có công chứng viên trực tiếp nghe lời họ là cách chắc nhất để ý muốn thật của họ được thực hiện sau này.
Chuẩn bị gì trước khi đến gặp công chứng viên
Với người không biết chữ, công chứng viên sẽ dành nhiều thời gian hơn để trò chuyện và đối chiếu. Gia đình nên chuẩn bị kỹ để buổi làm việc không phải dừng giữa chừng. Trước hết là giấy tờ tuỳ thân còn hiệu lực của người lập; nhiều cụ ở vùng sâu vẫn dùng chứng minh nhân dân cũ đã hết giá trị, cần làm căn cước trước. Thứ hai là giấy tờ chứng minh tài sản bản chính: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, đăng ký xe, sổ tiết kiệm. Nếu tài sản là của chung hai vợ chồng, nên mang theo giấy tờ về hôn nhân để xác định phần của người lập.
Thứ ba là danh sách người làm chứng với giấy tờ tuỳ thân của họ. Nên thống nhất trước người nào sẽ đọc lại văn bản cho người lập nghe; người đó cần đọc rõ, chậm, không bỏ dòng. Thứ tư là chuẩn bị tinh thần cho người lập: giải thích trước rằng công chứng viên sẽ hỏi trực tiếp, họ cứ nói đúng ý mình bằng lời thường ngày, không cần học thuộc. Một cụ không biết chữ nhưng nói được rõ ràng "mảnh vườn cho thằng hai, cái nhà cho con út, tiền trong sổ chia đều" là đủ để công chứng viên ghi nhận ý chí.
Cuối cùng, nếu người lập có vấn đề về nghe hoặc nói tiếng dân tộc, báo trước với tổ chức hành nghề công chứng để họ sắp xếp người phiên dịch phù hợp và bố trí thời gian đủ dài.
Khi đã lỡ lập ở nhà mà không công chứng
Nhiều gia đình chỉ phát hiện vấn đề khi người lập vẫn còn sống. Nếu vậy, cách xử lý đơn giản nhất là lập lại di chúc theo đúng hình thức, có công chứng hoặc chứng thực, với nội dung mà người lập muốn ở thời điểm hiện tại. Bản mới lập sau sẽ là căn cứ, bản cũ không còn ý nghĩa. Đừng chờ đến lúc người lập yếu đi mới làm, vì khi đó việc chứng minh minh mẫn lại thành một vấn đề mới.
Nếu người lập đã mất, bản di chúc thiếu công chứng hoặc chứng thực khó được dùng làm căn cứ khai nhận. Các con có thể ngồi lại, nếu tất cả đồng ý tôn trọng ý chí của cha mẹ, thì cùng lập văn bản thoả thuận phân chia di sản theo đúng nội dung đó. Đây là cách giữ tình thân và vẫn hợp pháp. Nếu có người không đồng ý, di sản nhiều khả năng sẽ được chia theo pháp luật, và tranh chấp nếu có thì do toà án giải quyết.
Trong cả hai trường hợp, ghi nhận lại bằng văn bản ý kiến của từng người và giữ bản di chúc cũ cẩn thận vẫn có ích, vì nó cho thấy mong muốn của người đã mất, dù không còn đủ sức ràng buộc về mặt hình thức.
Câu hỏi thường gặp
Người không biết chữ điểm chỉ vào di chúc có hai người làm chứng có được không?
Chưa đủ. Với người không biết chữ, luật yêu cầu di chúc phải do người làm chứng lập thành văn bản và phải có công chứng hoặc chứng thực. Chỉ có người làm chứng và điểm chỉ ở nhà thì thiếu bước bắt buộc.
Chứng thực di chúc cho người không biết chữ làm ở đâu?
Có thể làm tại tổ chức hành nghề công chứng, hoặc chứng thực tại UBND cấp xã. Sau sắp xếp chính quyền hai cấp từ tháng 7/2025, nên hỏi trước UBND xã, phường nơi cư trú về việc tiếp nhận và giấy tờ cần mang.
Người làm chứng đọc di chúc cho người không biết chữ có phải là người được hưởng không?
Không nên và về nguyên tắc không được. Người làm chứng không được là người thừa kế của người lập hay người có quyền lợi liên quan. Người đọc lại nên là một trong số người làm chứng đủ điều kiện, đọc trước mặt công chứng viên.
Người khiếm thị có tự viết tay di chúc được không?
Nếu người khiếm thị vẫn viết được và tự viết toàn bộ, về lý thuyết có thể thuộc loại tự viết tay. Nhưng vì họ không tự đọc lại được, nguy cơ bị nghi ngờ rất lớn. Lập có người làm chứng kèm công chứng là cách an toàn hơn nhiều.
Người nói tiếng dân tộc không biết tiếng Việt lập di chúc thế nào?
Cần người phiên dịch đủ điều kiện để công chứng viên hiểu đúng lời người lập. Văn bản có thể lập bằng tiếng Việt kèm ghi nhận việc phiên dịch. Người phiên dịch không nên là người được hưởng trong di chúc để tránh nghi ngờ.
Người lập bị liệt tay, không điểm chỉ được thì làm sao?
Công chứng viên có cách ghi nhận việc người lập không ký, không điểm chỉ được và sự đồng ý của họ theo quy định. Trường hợp này hiếm, nên liên hệ tổ chức hành nghề công chứng từ trước để được hướng dẫn cụ thể.