Người lập có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc huỷ bỏ di chúc của mình vào bất cứ lúc nào, không cần ai đồng ý, kể cả người đang được hưởng trong bản cũ. Bộ luật Dân sự 2015 quy định: phần bổ sung có hiệu lực như di chúc, nếu mâu thuẫn với bản cũ thì chỉ phần bổ sung có hiệu lực; còn nếu lập di chúc mới thay thế thì di chúc trước bị huỷ bỏ.
Quyền thì rõ, nhưng cách làm mới là chỗ hay rối. Nhiều người sửa bằng cách viết thêm vài dòng vào bản cũ, gạch xoá một tên, hoặc lập bản mới nhưng không nói gì về bản cũ, để lại cho con cháu hai, ba tờ giấy có vẻ trái nhau. Bài này giúp bạn chọn đúng cách sửa theo mức độ thay đổi, và xử lý bản cũ cho sạch.
Khi nào nên xem lại di chúc
Di chúc phản ánh hoàn cảnh tại thời điểm lập. Khi hoàn cảnh thay đổi mà di chúc không đổi theo, nó có thể dẫn đến kết quả ngược với điều người lập mong muốn. Các mốc nên xem lại thường là: mua thêm hoặc bán đi một tài sản được nhắc trong di chúc; một người được hưởng mất trước; con cái kết hôn, ly hôn, có con; một người con gặp khó khăn lớn về sức khoẻ hay kinh tế; quan hệ trong nhà thay đổi; người lập tái hôn.
Trường hợp tài sản đã bán, phần di chúc định đoạt tài sản đó không còn đối tượng để thực hiện. Trường hợp người được hưởng mất trước người lập, phần di chúc liên quan đến người đó thường không có hiệu lực và phần tài sản ấy có thể chia theo pháp luật. Những chi tiết này là lý do để rà lại di chúc vài năm một lần, ngay cả khi không có biến cố lớn.
Xem lại không có nghĩa là phải sửa. Nếu nội dung vẫn đúng ý, chỉ cần ghi nhận cho bản thân là đã kiểm tra. Nhưng nếu thấy có điểm không còn phù hợp, nên sửa sớm, khi người lập còn khoẻ, thay vì để đến lúc yếu đi khiến bản sửa dễ bị nghi ngờ về minh mẫn.
Bổ sung, thay thế hay huỷ bỏ: chọn cách nào
Ba cách sửa có hệ quả khác nhau. Chọn theo mức độ thay đổi:
| Cách sửa | Phù hợp khi | Hệ quả với bản cũ | Rủi ro thường gặp |
|---|---|---|---|
| Bổ sung | Thêm một tài sản mới, thêm một lời dặn nhỏ | Bản cũ vẫn có hiệu lực, phần bổ sung đi kèm | Hai văn bản phải đọc cùng nhau, dễ hiểu sai nếu thất lạc một bản |
| Sửa đổi một phần | Đổi người nhận một tài sản cụ thể | Phần bị sửa theo bản mới, phần còn lại giữ nguyên | Không ghi rõ sửa điều nào dẫn đến tranh cãi bản nào áp dụng |
| Thay thế bằng di chúc mới | Thay đổi nhiều điểm hoặc thay đổi cơ bản | Di chúc trước bị huỷ bỏ | Ít rủi ro nhất nếu ghi rõ thay thế bản cũ |
| Huỷ bỏ, không lập bản mới | Muốn di sản chia theo pháp luật | Không còn di chúc, chia theo pháp luật | Bản cũ không thu hồi được vẫn xuất hiện về sau |
Kinh nghiệm chung của người làm nghề: trừ khi thay đổi thật sự rất nhỏ, lập một bản di chúc mới hoàn chỉnh, ghi rõ thay thế mọi di chúc trước đó, là cách gọn nhất. Con cháu về sau chỉ cần đọc một văn bản duy nhất, không phải ghép nhiều tờ để hiểu ý người lập.
Lập di chúc mới thay thế: các bước cho sạch
Khi đã quyết định lập lại, trình tự sau giúp bản mới không để lại khoảng trống hoặc mâu thuẫn:
- Liệt kê lại toàn bộ tài sản hiện có, không dựa vào danh sách cũ. Loại bỏ tài sản đã bán, thêm tài sản mới.
- Viết lại toàn bộ nội dung, kể cả những phần không thay đổi, để bản mới tự đứng được một mình.
- Ghi một câu rõ ràng ở đầu hoặc cuối: bản di chúc này thay thế toàn bộ các di chúc người lập đã lập trước đây, kèm ngày lập của bản cũ nếu nhớ.
- Lập theo hình thức ít nhất tương đương bản cũ. Nếu bản cũ có công chứng, bản mới cũng nên có công chứng để tránh bị so sánh về độ tin cậy.
- Thu hồi các bản cũ đang ở trong tay người khác nếu có thể, và huỷ chúng; nếu bản cũ đang được lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng, thông báo để họ ghi nhận.
- Báo cho người giữ di chúc và người tin cậy biết bản nào là bản hiện hành, cất ở đâu.
Những cách sửa nên tránh
Viết thêm, gạch xoá trực tiếp lên bản cũ. Một dòng viết tay thêm vào bản di chúc đánh máy có người làm chứng, không có người làm chứng xác nhận lần nữa, rất dễ bị coi là không đúng hình thức. Một cái tên bị gạch không có chữ ký bên cạnh là cửa mở cho tranh chấp.
Sửa bằng tin nhắn, thư tay gửi con cháu. Một tin nhắn "bố đổi ý, mảnh vườn cho con út" không phải là văn bản sửa đổi di chúc theo đúng hình thức. Nó chỉ cho thấy mong muốn, không thay thế được bản di chúc đã lập.
Lập bản mới mà không nhắc bản cũ. Khi hai bản có nội dung khác nhau về những tài sản khác nhau, người đọc không biết người lập muốn thay thế toàn bộ hay chỉ bổ sung. Hãy luôn ghi rõ quan hệ giữa bản mới và bản cũ.
Để người được hưởng trong bản mới tổ chức việc sửa. Giống như khi lập lần đầu, việc người hưởng lợi đứng ra lo toàn bộ làm tăng nghi ngờ về sự chi phối, nhất là khi người lập đã cao tuổi.
Sửa khi đang mâu thuẫn gay gắt. Sửa di chúc trong cơn giận rồi quên sửa lại khi đã làm hoà là chuyện không hiếm. Nếu đang căng thẳng, nên chờ bình tĩnh rồi mới quyết.
Ví dụ giả định: một bản bổ sung gây rối
Ví dụ giả định: năm 2019 ông Hùng ở Đồng Nai lập di chúc có công chứng, để căn nhà cho con gái và mảnh đất vườn cho con trai. Năm 2023 ông bán một nửa mảnh vườn, mua một căn hộ nhỏ ở trung tâm tỉnh. Ông tự viết tay một tờ "bổ sung di chúc", ghi căn hộ để cho cháu nội, ký tên, ghi ngày. Ông không nhắc gì đến nửa mảnh vườn đã bán, cũng không nói tờ bổ sung có liên quan thế nào đến bản công chứng.
Khi ông mất, gia đình cầm hai văn bản. Bản công chứng nói mảnh vườn cho con trai, nhưng mảnh vườn giờ chỉ còn một nửa. Tờ bổ sung viết tay có vẻ hợp lệ về hình thức nếu đúng là chữ ông, nhưng con gái đặt câu hỏi vì sao cháu nội lại được căn hộ mua bằng tiền bán đất vốn đã định cho con trai. Không có văn bản nào trả lời được tiền bán nửa mảnh vườn ông muốn thuộc về ai. Mọi suy luận đều là đoán ý người đã mất.
Nếu năm 2023 ông lập một bản di chúc mới hoàn chỉnh, liệt kê đúng tài sản hiện có: căn nhà, nửa mảnh vườn còn lại, căn hộ, và ghi rõ thay thế bản năm 2019, gia đình chỉ cần đọc một văn bản. Khác biệt giữa hai cách chỉ là một buổi sáng đi công chứng, nhưng hệ quả cho con cháu thì rất xa nhau.
Huỷ di chúc mà không lập bản mới
Một số người muốn bỏ di chúc để di sản chia theo pháp luật, thường vì thấy chia đều cho các con là hợp lý nhất. Với di chúc tự viết tay đang nằm trong tay người lập, việc huỷ bản gốc là một cách thể hiện ý chí huỷ bỏ. Tuy vậy, nếu có bản sao ký đủ đang ở chỗ người khác, hoặc người khác biết về sự tồn tại của bản gốc, chỉ xé bản mình giữ thì về sau vẫn có thể phát sinh câu hỏi.
Cách chắc hơn là lập một văn bản ngắn tuyên bố huỷ bỏ di chúc đã lập vào ngày nào, theo hình thức tương đương bản cũ, có thể kèm công chứng. Văn bản này cho thấy rõ người lập đã chủ động huỷ, không phải bản di chúc bị thất lạc. Sau đó thu hồi và huỷ mọi bản gốc, bản sao ký đủ còn lưu hành.
Với di chúc đang được lưu giữ tại tổ chức hành nghề công chứng, người lập liên hệ nơi đó để rút lại hoặc làm thủ tục huỷ theo hướng dẫn của họ. Không nên chỉ "để đó rồi quên", vì khi người lập mất, tổ chức đó có thể công bố bản di chúc mà người lập đã không còn muốn.
Sửa di chúc đã công chứng có phải về đúng văn phòng cũ không
Nhiều người nghĩ di chúc công chứng ở văn phòng nào thì phải về đúng văn phòng đó mới sửa được. Về nguyên tắc, người lập có thể lập di chúc mới tại bất kỳ tổ chức hành nghề công chứng nào, hoặc tự viết tay một bản mới nếu đủ điều kiện, và bản lập sau đúng hình thức sẽ thay thế bản trước. Nếu muốn sửa đổi một phần ngay trên văn bản đã công chứng, hoặc nếu bản cũ đang được lưu giữ ở văn phòng cũ, thì nên liên hệ chính văn phòng đó để được hướng dẫn và để hồ sơ lưu trữ được cập nhật.
Điều quan trọng không phải là làm ở đâu, mà là bảo đảm khi người lập mất, người thừa kế tìm thấy bản mới nhất. Nếu bản cũ nằm trong kho lưu trữ của một văn phòng, còn bản mới nằm trong tủ ở nhà mà không ai biết, rủi ro bản cũ được dùng là có thật. Vì vậy bước báo tin cho người tin cậy và cho nơi đang lưu giữ bản cũ quan trọng không kém việc lập bản mới.
Tình huống có nhiều bản di chúc, lập ở nhiều nơi, nội dung khác nhau đáng kể, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc công chứng viên trước khi lập thêm một bản nữa, để bản cuối cùng xử lý dứt điểm các bản trước.
Câu hỏi thường gặp
Sửa di chúc có cần sự đồng ý của người được hưởng trong bản cũ không?
Không. Di chúc là ý chí đơn phương của người lập. Người lập có quyền sửa đổi, bổ sung, thay thế, huỷ bỏ bất cứ lúc nào mà không cần ai đồng ý, kể cả người đang được hưởng trong bản cũ.
Lập di chúc mới thì di chúc cũ có tự mất hiệu lực không?
Nếu bản mới thay thế bản cũ thì di chúc trước bị huỷ bỏ. Nếu bản mới chỉ bổ sung thì bản cũ vẫn có hiệu lực ở những phần không mâu thuẫn. Để tránh hiểu nhầm, nên ghi rõ trong bản mới là thay thế toàn bộ các bản trước.
Có được sửa di chúc công chứng bằng di chúc viết tay không?
Luật không bắt bản sửa phải cùng hình thức với bản cũ. Di chúc tự viết tay lập sau, đủ điều kiện, vẫn có thể thay thế di chúc công chứng lập trước. Tuy vậy, để tránh bị so sánh về độ tin cậy, nên lập bản mới cũng có công chứng.
Một người có thể sửa di chúc bao nhiêu lần?
Luật không giới hạn số lần. Tuy nhiên mỗi lần sửa cần bảo đảm bản mới nhất được tìm thấy và các bản cũ được thu hồi hoặc ghi chú rõ đã bị thay thế, để tránh nhiều văn bản trái nhau khi người lập mất.
Người lập đã yếu, không đi lại được thì sửa di chúc thế nào?
Có thể mời công chứng viên đến nhà hoặc bệnh viện để lập bản mới, hoặc lập di chúc có người làm chứng nếu người lập còn ký được. Nên kèm chứng cứ về sự minh mẫn vì bản sửa lúc yếu dễ bị phản đối hơn.
Đã bán tài sản ghi trong di chúc thì có phải sửa di chúc không?
Phần di chúc liên quan đến tài sản đã bán không còn đối tượng để thực hiện, nên không làm các phần khác mất hiệu lực. Tuy vậy, nên lập lại di chúc để cập nhật, nhất là khi tiền bán tài sản đã chuyển thành tài sản khác.