Một bản di chúc tốt phải trả lời được không nhầm lẫn ba câu: tài sản nào, cho ai, theo tỷ lệ hoặc phần nào, và nếu có điều kiện hay nghĩa vụ kèm theo thì ai làm gì, đến khi nào. Luật bắt buộc di chúc có ngày lập, thông tin người lập, người được hưởng, di sản và nơi có di sản; nhưng đủ các mục đó chưa chắc đã đủ rõ.
Khi nội dung di chúc không rõ ràng, luật cho phép những người thừa kế cùng giải thích; nếu họ không thống nhất được cách hiểu thì có thể phải nhờ toà án. Nói cách khác, mỗi câu mơ hồ là một cuộc tranh luận đang chờ sẵn. Bài này đi qua những cách viết hay gặp nhất trong di chúc của gia đình Việt và cách viết lại cho rõ.
Mô tả tài sản: viết sao cho không nhầm
Lỗi phổ biến nhất là mô tả tài sản theo cách cả nhà vẫn gọi, thay vì theo giấy tờ. Một số ví dụ viết lại:
| Cách viết dễ gây rối | Vấn đề | Cách viết rõ hơn |
|---|---|---|
| Căn nhà ở quê | Có thể có hai căn, hoặc nhà và đất đã tách thửa | Quyền sử dụng đất và nhà ở thửa đất số, tờ bản đồ số, địa chỉ theo giấy chứng nhận |
| Toàn bộ tiền trong ngân hàng | Không rõ những tài khoản nào, có tính sổ tiết kiệm mở sau ngày lập không | Tiền gửi tại các tài khoản và sổ tiết kiệm đứng tên người lập tại các ngân hàng, kể cả mở sau ngày lập |
| Mảnh đất sau vườn | Không xác định ranh giới, diện tích | Phần đất có diện tích, vị trí theo giấy chứng nhận, hoặc theo sơ đồ đính kèm có chữ ký người lập |
| Xe của bố | Có thể có nhiều xe, xe đã bán và mua xe mới | Xe ô tô biển số, hoặc mọi phương tiện đứng tên người lập vào thời điểm mở thừa kế |
| Tài sản còn lại | Không rõ gồm những gì, chia thế nào | Mọi tài sản khác không được nêu ở trên chia đều cho các con có tên dưới đây |
Câu "tài sản còn lại" rất đáng có trong mọi di chúc, vì nó xử lý được những tài sản người lập quên kể hoặc có thêm sau ngày lập. Thiếu câu này, phần tài sản không được nhắc đến sẽ chia theo pháp luật, có thể khác hẳn mong muốn của người lập.
Mô tả người nhận: những chỗ hay thiếu
Người được hưởng cũng cần được nhận diện không thể nhầm, và di chúc nên tính trước các tình huống thay đổi:
- Ghi đủ họ tên, năm sinh, quan hệ. Tránh tên gọi ở nhà như "thằng Tư", "con Út"; ghi kèm số định danh cá nhân nếu có.
- "Các con" là những ai. Nếu có con riêng, con nuôi, con ngoài giá thú, viết "các con" sẽ gây tranh cãi về phạm vi. Liệt kê tên từng người.
- "Các cháu" còn mơ hồ hơn. Cháu nội, cháu ngoại, cháu sinh sau ngày lập có được tính không. Nếu muốn chia cho cháu, nêu tên hoặc nêu rõ tiêu chí.
- Người nhận mất trước người lập thì sao. Phần di chúc cho người đó thường không có hiệu lực. Người lập có thể ghi rõ người nhận thay, ví dụ phần của con trai nếu con trai mất trước thì để cho các con của con trai.
- Người nhận là vợ chồng. Ghi "để cho vợ chồng con gái" thì phần đó là chung của hai vợ chồng hay riêng của con gái. Nếu muốn là riêng, ghi rõ để riêng cho con gái.
Điều kiện và nghĩa vụ kèm theo: viết thế nào cho thực hiện được
Ghi rõ ai có nghĩa vụ, với ai. Câu "con trai nhận nhà và có trách nhiệm lo cho mẹ" quá chung. Viết rõ: con trai nhận nhà, có nghĩa vụ để mẹ tiếp tục ở tại căn nhà đó đến hết đời và không được bán khi mẹ còn sống.
Ghi thời hạn và cách đo lường. Câu "đưa cho em gái một khoản tiền tương xứng" không thực hiện được. Viết: con trai có nghĩa vụ thanh toán cho em gái một số tiền cụ thể, trong một thời hạn cụ thể kể từ khi hoàn tất thủ tục nhận nhà.
Tránh điều kiện không kiểm chứng được. Điều kiện như "nếu con sống hiếu thảo", "nếu con chăm lo gia đình" rất khó xác định ai đánh giá, theo tiêu chí nào. Nếu muốn gắn điều kiện, chọn điều kiện có thể kiểm chứng rõ.
Tránh điều kiện trái luật hoặc trái đạo đức. Điều kiện buộc người nhận phải ly hôn, không được kết hôn với ai đó, hoặc cấm bán tài sản vĩnh viễn có thể không được công nhận. Nội dung di chúc không được trái điều cấm của luật và đạo đức xã hội.
Tính đến di sản dùng vào thờ cúng. Nếu muốn dành một phần tài sản để thờ cúng, ghi rõ phần nào, giao ai quản lý. Phần này không chia thừa kế, nên cần cân nhắc để không ảnh hưởng nghĩa vụ trả nợ của di sản.
Chia theo tỷ lệ hay chia hiện vật
Hai cách chia phổ biến trong di chúc là chia theo tỷ lệ (mỗi con một phần ba toàn bộ di sản) và chia hiện vật (nhà cho con cả, đất cho con thứ, tiền cho con út). Chia theo tỷ lệ công bằng về số học nhưng có thể dẫn đến tình trạng nhiều người đồng sở hữu một căn nhà, sau này muốn bán phải được tất cả đồng ý. Chia hiện vật gọn hơn trong quản lý, nhưng giá trị từng hiện vật thay đổi theo thời gian, và nếu một tài sản bị bán trước khi người lập mất, người được giao tài sản đó có thể không còn gì.
Một cách kết hợp thường được dùng: chia hiện vật cho từng người, kèm nghĩa vụ người nhận phần giá trị lớn hơn thanh toán chênh lệch cho người khác. Cách này cần ghi rõ căn cứ tính chênh lệch, thời điểm định giá, thời hạn thanh toán. Nếu không, chính khoản chênh lệch sẽ trở thành điểm tranh chấp.
Dù chọn cách nào, người lập nên ghi một câu ngắn giải thích lý do chia như vậy. Lý do không làm thay đổi giá trị pháp lý, nhưng giúp những người không được chia nhiều hiểu được ý của cha mẹ, và trong thực tế làm giảm đáng kể khả năng họ phản đối.
Chỉ định người thực hiện di chúc
Bộ luật Dân sự cho phép người lập chỉ định người giữ di chúc, người quản lý di sản, người phân chia di sản. Nhiều di chúc của gia đình Việt bỏ qua phần này, để rồi khi người lập mất, không ai biết ai có quyền giữ giấy tờ nhà, ai đứng ra làm thủ tục. Người con giữ sổ đỏ trên thực tế thường trở thành người quyết định, dù không được ai giao.
Người được chỉ định nên là người có uy tín với cả gia đình, đủ thời gian và hiểu biết, và tốt nhất không phải người hưởng phần lớn nhất. Nên ghi người dự phòng nếu người được chỉ định không thể thực hiện. Có thể giao cho người được chỉ định những việc cụ thể: giữ giấy tờ gốc, liên hệ tổ chức hành nghề công chứng, thanh toán chi phí mai táng và các khoản nợ từ di sản trước khi chia.
Phần này đặc biệt hữu ích khi các con sống ở nhiều nơi, có người ở nước ngoài, hoặc khi di sản gồm nhiều loại tài sản cần quản lý trong thời gian làm thủ tục.
Ví dụ giả định: viết lại một đoạn di chúc
Ví dụ giả định: bản nháp của ông Phúc ở Quảng Trị viết "Nhà cho thằng Cả, đất ruộng chia cho mấy đứa, thằng Cả lo hương khói và lo cho mẹ." Câu này có ít nhất năm chỗ hở: "nhà" là căn nào, có gồm đất ở dưới không; "mấy đứa" là những ai, có tính con gái đã lấy chồng không; chia ruộng theo tỷ lệ nào; "lo hương khói" là nghĩa vụ gì, có gắn với tài sản nào; "lo cho mẹ" là cho mẹ ở cùng, chu cấp, hay chỉ thăm nom.
Viết lại, đoạn đó có thể thành: phần quyền của người lập trong quyền sử dụng đất và nhà ở tại thửa đất số, tờ bản đồ số theo giấy chứng nhận, để lại cho con trai là ông Nguyễn Văn Hải, sinh năm 1975; ông Hải có nghĩa vụ để bà Trần Thị Lý, vợ người lập, tiếp tục ở tại căn nhà đó đến hết đời. Phần quyền của người lập trong các thửa đất nông nghiệp đứng tên người lập để lại chia đều cho ba người con có tên là ông Hải, bà Nguyễn Thị Hà, bà Nguyễn Thị Hương. Nếu một người con mất trước người lập thì phần của người đó để lại cho các con của người đó.
Đoạn viết lại dài hơn gấp ba, nhưng không còn chỗ nào để mỗi người tự hiểu theo cách có lợi cho mình. Riêng ý "lo hương khói", nếu ông muốn ràng buộc, nên tách thành một điều riêng: dành phần di sản cụ thể nào vào việc thờ cúng và giao ai quản lý; nếu chỉ là mong muốn, ghi rõ đó là lời dặn để không ai coi là điều kiện nhận nhà.
Tự rà soát bản nháp trước khi ký
Trước khi ký hoặc mang đi công chứng, đọc lại bản nháp theo các câu hỏi sau, tốt nhất nhờ một người không được hưởng đọc cùng:
- Mỗi tài sản có được mô tả đủ để một người lạ cầm giấy tờ đối chiếu và tìm ra đúng không.
- Mỗi người nhận có được ghi đủ họ tên, năm sinh, quan hệ không. Có từ nào như "các con", "các cháu" cần cụ thể hoá không.
- Có tài sản nào là tài sản chung vợ chồng mà đang định đoạt cả khối không.
- Nếu một người nhận mất trước, phần của họ sẽ đi đâu.
- Mỗi nghĩa vụ kèm theo có ghi rõ ai làm, cho ai, bao nhiêu, đến khi nào không.
- Có câu xử lý "tài sản còn lại" chưa.
- Có ai trong số người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc mà phần chia có thể bị ảnh hưởng không.
Câu hỏi cuối cùng đặc biệt quan trọng: cha mẹ, vợ chồng, con chưa thành niên, con đã thành niên mà không có khả năng lao động của người lập vẫn được hưởng một phần theo luật dù di chúc không chia. Di chúc gạt họ ra hoàn toàn sẽ không thực hiện được đúng như viết. Khi có băn khoăn, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để rà lại nội dung trước khi ký.
Câu hỏi thường gặp
Di chúc có nội dung không rõ thì ai giải thích?
Những người thừa kế theo di chúc cùng giải thích nội dung đó. Nếu họ không thống nhất được cách hiểu, có thể yêu cầu toà án giải quyết. Vì vậy viết rõ ngay từ đầu là cách tránh tranh chấp tốt nhất.
Di chúc có thể giao nghĩa vụ cho người nhận tài sản không?
Có. Người lập có quyền giao nghĩa vụ cho người thừa kế, ví dụ để mẹ tiếp tục ở trong nhà, thanh toán một khoản tiền cho anh chị em. Nghĩa vụ cần ghi rõ ai làm, cho ai, bao nhiêu, đến khi nào để thực hiện được.
Ghi "chia đều cho các con" có đủ rõ không?
Có thể gây tranh cãi nếu gia đình có con riêng, con nuôi, con sinh sau ngày lập, hoặc có con đã mất để lại cháu. Nên liệt kê tên từng người con được chia và xử lý trước trường hợp một người con mất trước người lập.
Có nên đính kèm sơ đồ chia đất vào di chúc không?
Sơ đồ giúp nhận diện phần đất rõ hơn nhiều so với lời mô tả. Nếu đính kèm, sơ đồ nên có chữ ký người lập, ghi là một phần của di chúc, và thống nhất với thông tin trên giấy chứng nhận. Việc tách thửa thực tế còn phụ thuộc quy định của tỉnh.
Di chúc cấm người nhận bán nhà có hiệu lực không?
Một nghĩa vụ hợp lý, có thời hạn như không bán khi người mẹ còn sống thường dễ được tôn trọng hơn. Điều kiện cấm bán vĩnh viễn có thể bị coi là hạn chế quyền sở hữu không hợp lý. Trường hợp cụ thể nên hỏi người làm nghề.
Có cần ghi lý do chia không đều trong di chúc không?
Không bắt buộc. Nhưng một vài câu giải thích, ví dụ người con út ở cùng chăm sóc cha mẹ nhiều năm, giúp các con khác hiểu ý người lập và thường làm giảm khả năng phản đối, dù không thay đổi giá trị pháp lý của di chúc.