Một người chỉ được lập di chúc định đoạt phần tài sản của mình trong khối tài sản chung vợ chồng, thường là một nửa, chứ không được định đoạt cả khối. Nếu căn nhà là tài sản chung, người chồng lập di chúc để lại cả căn cho con trai thì phần di chúc liên quan đến nửa căn của người vợ sẽ không có giá trị. Đây là lỗi rất phổ biến, nhất là với nhà đất mua trong thời kỳ hôn nhân nhưng chỉ đứng tên một người.
Bài này giúp bạn xác định tài sản nào là chung, tài sản nào là riêng, phần được định đoạt bằng di chúc là bao nhiêu, và hai vợ chồng nên lập di chúc thế nào để khi một người mất trước, người còn lại và các con không bị kẹt giữa những văn bản mâu thuẫn.
Tài sản chung và tài sản riêng: xác định trước khi viết
Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, nếu vợ chồng không có thoả thuận chế độ tài sản riêng, có thể phân biệt sơ bộ như sau:
- Tài sản chung thường gồm tài sản tạo ra, thu nhập do lao động, sản xuất kinh doanh của mỗi người trong thời kỳ hôn nhân; tài sản được tặng cho chung, thừa kế chung; quyền sử dụng đất có được sau khi kết hôn, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc có qua giao dịch bằng tài sản riêng.
- Tài sản riêng thường gồm tài sản có trước khi kết hôn; tài sản được thừa kế riêng, tặng cho riêng trong thời kỳ hôn nhân; tài sản được chia riêng; đồ dùng tư trang cá nhân; tài sản hình thành từ tài sản riêng.
- Tên trên giấy chứng nhận không quyết định tất cả. Nhà mua trong thời kỳ hôn nhân bằng tiền chung nhưng chỉ đứng tên chồng vẫn có thể là tài sản chung.
- Tài sản không chứng minh được là riêng thì thường được coi là tài sản chung. Ai muốn khẳng định là tài sản riêng phải có căn cứ, ví dụ hợp đồng tặng cho riêng, văn bản khai nhận thừa kế riêng.
Trước khi lập di chúc, hãy liệt kê từng tài sản và ghi chú nguồn gốc. Việc này mất một buổi nhưng tránh được tình huống di chúc định đoạt nhầm tài sản không thuộc quyền của mình.
Người lập được định đoạt bao nhiêu
Bảng dưới đây minh hoạ phạm vi định đoạt theo nguyên tắc chung. Trường hợp vợ chồng có thoả thuận khác hoặc có tranh chấp về công sức đóng góp thì có thể khác:
| Loại tài sản | Đứng tên | Phần người chồng được định đoạt bằng di chúc |
|---|---|---|
| Nhà mua sau kết hôn bằng tiền chung | Cả hai vợ chồng | Phần của mình, thường là một nửa |
| Nhà mua sau kết hôn bằng tiền chung | Chỉ chồng | Vẫn thường chỉ một nửa, vì là tài sản chung |
| Đất chồng được cha mẹ tặng cho riêng | Chỉ chồng | Toàn bộ, nếu chứng minh được là tài sản riêng |
| Đất có trước khi kết hôn | Chỉ chồng | Toàn bộ, trừ khi đã nhập vào tài sản chung |
| Sổ tiết kiệm từ lương trong thời kỳ hôn nhân | Chỉ chồng | Thường là một nửa |
Khi người chồng mất, khối tài sản chung trước hết được chia đôi: một nửa là của người vợ, nửa còn lại mới là di sản của người chồng. Di chúc của người chồng chỉ áp dụng trên nửa này. Người vợ vẫn có thể là người thừa kế đối với nửa đó, theo di chúc hoặc theo pháp luật, và còn có thể thuộc diện người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Di chúc chung của vợ chồng: trước đây và hiện nay
Trước đây, Bộ luật Dân sự 2005 có quy định riêng về di chúc chung của vợ chồng: hai người cùng lập một bản định đoạt tài sản chung, và việc sửa đổi, huỷ bỏ phải được cả hai đồng ý. Bộ luật Dân sự 2015, áp dụng từ năm 2017, không còn quy định riêng về loại di chúc này. Nhiều người lớn tuổi vẫn quen với cách làm cũ và hỏi có lập được di chúc chung không.
Trong thực tế hiện nay, cách an toàn và rõ ràng nhất là mỗi người lập một bản di chúc riêng, mỗi bản định đoạt phần tài sản của chính người lập. Hai bản có thể lập cùng ngày, cùng nơi, nội dung phối hợp với nhau, nhưng là hai văn bản độc lập. Khi một người mất, di chúc của người đó có hiệu lực với phần của họ; người còn lại vẫn giữ toàn quyền với phần của mình và có thể sửa di chúc của mình nếu hoàn cảnh thay đổi.
Nếu gia đình đã có một bản di chúc chung lập trước năm 2017 theo đúng quy định khi đó, việc đánh giá giá trị của nó khi một hoặc cả hai người mất cần đối chiếu quy định chuyển tiếp. Trường hợp này nên hỏi tổ chức hành nghề công chứng hoặc luật sư trước khi khai nhận.
Những tình huống khó khi một bên mất trước
Người chồng để lại phần mình cho các con, người vợ còn sống vẫn ở trong nhà. Các con trở thành đồng sở hữu với mẹ. Nếu các con muốn chia hoặc bán, người mẹ có thể bị ảnh hưởng chỗ ở. Luật có cơ chế để người vợ, chồng còn sống yêu cầu hoãn chia di sản trong một thời hạn nhất định nếu việc chia ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống; nhưng tốt hơn là di chúc tính trước điều này.
Di chúc để lại cả căn nhà chung cho một người con. Phần vượt quá quyền của người lập không có hiệu lực. Người được hưởng chỉ nhận phần thuộc quyền định đoạt của người lập, phần còn lại thuộc người vợ hoặc chồng còn sống.
Vợ chồng đã ly thân lâu nhưng chưa ly hôn. Về pháp lý họ vẫn là vợ chồng, tài sản chung vẫn là tài sản chung, và người còn lại vẫn là người thừa kế. Người muốn định đoạt khác cần lưu ý điều này.
Có tài sản riêng nhưng đã dùng chung lâu năm. Nếu đã có văn bản nhập tài sản riêng vào tài sản chung thì không còn là tài sản riêng. Nếu chưa, cần giữ giấy tờ chứng minh nguồn gốc riêng.
Người vợ hoặc chồng còn sống không đồng ý với di chúc của người đã mất. Họ không thể bác di chúc chỉ vì không đồng ý, nhưng có quyền yêu cầu tách đúng phần tài sản của mình, và có thể được hưởng phần không phụ thuộc vào nội dung di chúc.
Ví dụ giả định: tách phần trước, rồi mới áp di chúc
Ví dụ giả định: ông Bình và bà Mai ở Hải Phòng có một căn nhà mua năm 2005 bằng tiền lương của cả hai, giấy chứng nhận đứng tên hai vợ chồng. Ông còn một mảnh đất ở quê được cha mẹ ông lập hợp đồng tặng cho riêng ông. Ông lập di chúc để lại "toàn bộ nhà và đất" cho con trai cả. Hai vợ chồng có hai người con.
Khi ông mất, trước hết căn nhà chung được tách đôi: một nửa là của bà Mai, không nằm trong di sản. Di sản của ông gồm nửa căn nhà và toàn bộ mảnh đất ở quê, vì mảnh đất có hợp đồng tặng cho riêng. Di chúc của ông chỉ thực hiện được trên khối di sản này. Câu "toàn bộ nhà" trong di chúc vượt quá quyền của ông ở phần nửa căn của vợ, phần vượt đó không có hiệu lực.
Tiếp theo, bà Mai là vợ, thuộc diện người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo quy định của luật, nên dù di chúc không nhắc đến bà, bà vẫn có thể được hưởng một phần trong khối di sản của ông; cách tính phần này là một chủ đề riêng. Kết quả là con trai cả không nhận được "toàn bộ" như chữ trong di chúc, và gia đình phải ngồi lại tính toán, điều có thể tránh được nếu ông viết đúng phạm vi ngay từ đầu, ví dụ "phần quyền sở hữu của người lập trong căn nhà chung" và "mảnh đất được tặng cho riêng".
Hai vợ chồng cùng sắp xếp di chúc: trình tự gợi ý
Khi cả hai vợ chồng muốn định đoạt tài sản cho con cháu, trình tự sau giúp hai bản di chúc khớp nhau và không để lại khoảng trống:
- Cùng liệt kê toàn bộ tài sản, ghi rõ tài sản nào chung, tài sản nào riêng của ai, kèm giấy tờ chứng minh.
- Thống nhất ý định chung: khi một người mất trước, người còn lại có tiếp tục quản lý, ở trong nhà không; khi cả hai mất, các con nhận thế nào.
- Mỗi người lập một bản di chúc riêng, định đoạt đúng phần của mình. Có thể cân nhắc để phần của mình lại cho người còn sống trước, rồi mới đến các con.
- Ghi rõ trong di chúc quyền tiếp tục cư trú của người còn sống nếu muốn, tránh các con chia nhà khi cha hoặc mẹ còn ở đó.
- Lập tại tổ chức hành nghề công chứng nếu tài sản là nhà đất có giá trị lớn.
- Định kỳ xem lại khi có thay đổi: mua bán tài sản, con cái lập gia đình, một người con gặp khó khăn.
Khi nào nên nhờ người làm nghề
Phần lớn gia đình có thể tự xác định tài sản chung, riêng nếu giấy tờ rõ ràng. Tuy nhiên có những tình huống nên có người trong nghề xem xét: tài sản hình thành từ nhiều nguồn, một phần tiền riêng một phần tiền chung; có con riêng của một trong hai người; vợ chồng đã từng ly hôn rồi tái hợp; có thoả thuận chế độ tài sản trước khi cưới; tài sản ở nhiều tỉnh, thành.
Ở những tình huống đó, việc xác định đúng phần được định đoạt quyết định di chúc có thực hiện được hay không. Một bản di chúc viết đẹp nhưng định đoạt sai phạm vi có thể dẫn đến tranh chấp kéo dài giữa người vợ, chồng còn sống và các con, đúng điều người lập muốn tránh.
Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để xác định sơ bộ tài sản nào là chung, tài sản nào là riêng trước khi soạn nội dung, rồi mới mang đi công chứng.
Câu hỏi thường gặp
Chồng lập di chúc để lại nhà chung cho con mà vợ không biết thì có hiệu lực không?
Di chúc chỉ có hiệu lực với phần tài sản thuộc quyền của người chồng, thường là một nửa căn nhà. Phần của người vợ không bị ảnh hưởng. Việc vợ biết hay không biết không phải là điều kiện để di chúc hợp pháp với phần của chồng.
Vợ chồng có lập chung một bản di chúc được không?
Bộ luật Dân sự 2015 không còn quy định riêng về di chúc chung của vợ chồng như luật cũ. Cách rõ ràng nhất hiện nay là mỗi người lập một bản riêng, định đoạt phần tài sản của mình, có thể lập cùng lúc và nội dung phối hợp với nhau.
Nhà chỉ đứng tên chồng thì có phải là tài sản riêng không?
Không nhất thiết. Nếu nhà có được trong thời kỳ hôn nhân bằng tài sản chung thì vẫn là tài sản chung dù chỉ đứng tên một người. Tài sản riêng cần chứng minh được nguồn gốc riêng như thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc có trước khi kết hôn.
Vợ có được hưởng thừa kế khi chồng lập di chúc để hết cho con không?
Người vợ vẫn giữ nguyên phần tài sản chung của mình. Ngoài ra, vợ hoặc chồng là người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc theo quy định, nên có thể vẫn được hưởng một phần di sản dù di chúc không chia cho họ.
Khi chồng mất, vợ có phải làm thủ tục chia tài sản chung không?
Để xác định phần di sản của người chồng, khối tài sản chung cần được phân định. Việc này thường được thực hiện cùng với thủ tục khai nhận, thoả thuận phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng, hoặc do toà án giải quyết nếu có tranh chấp.
Có thể để phần của mình cho vợ, rồi khi vợ mất mới cho các con không?
Người lập chỉ định đoạt được phần của mình cho người thừa kế trực tiếp. Sau khi người vợ nhận, đó là tài sản của người vợ và việc để lại cho ai là quyền của người vợ. Muốn bảo đảm cho các con, hai vợ chồng nên cùng thống nhất và mỗi người tự lập di chúc của mình.