Công chứng di chúc là việc người lập tự mình đến, hoặc mời công chứng viên đến tận nơi, tuyên bố nội dung di chúc và ký trước mặt công chứng viên; công chứng viên kiểm tra năng lực, sự tự nguyện của người lập và nội dung rồi chứng nhận. Theo Luật Công chứng 2024, có hiệu lực từ 1/7/2025, người lập di chúc phải tự mình yêu cầu công chứng, không được uỷ quyền cho người khác làm thay.
Ngoài tổ chức hành nghề công chứng, di chúc còn có thể được chứng thực tại UBND cấp xã. Di chúc có công chứng hay chứng thực không phải là hình thức bắt buộc với mọi người, nhưng là hình thức có độ tin cậy cao nhất và ít bị tranh chấp nhất. Bài này hướng dẫn chuẩn bị giấy tờ, các bước làm, những lý do bị từ chối và cách chọn giữa công chứng và chứng thực.
Giấy tờ cần chuẩn bị
Danh mục cụ thể có thể khác nhau tuỳ tổ chức hành nghề công chứng và loại tài sản. Nên gọi hỏi trước. Thông thường gồm:
- Phiếu yêu cầu công chứng, thường điền tại chỗ theo mẫu của tổ chức.
- Dự thảo di chúc nếu người lập đã soạn sẵn; nếu chưa, công chứng viên có thể soạn theo yêu cầu.
- Giấy tờ tuỳ thân còn hiệu lực của người lập: căn cước hoặc hộ chiếu. Nếu có người làm chứng, người phiên dịch thì mang giấy tờ của họ.
- Giấy tờ về tài sản: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở; đăng ký xe; sổ tiết kiệm; giấy tờ về phần vốn góp. Thường mang bản chính để đối chiếu.
- Giấy tờ về tình trạng hôn nhân nếu tài sản có thể là tài sản chung vợ chồng, hoặc giấy tờ chứng minh tài sản riêng như hợp đồng tặng cho riêng, văn bản khai nhận thừa kế riêng.
- Giấy khám sức khoẻ nếu người lập cao tuổi hoặc có bệnh lý; không phải lúc nào cũng bắt buộc nhưng có thể được đề nghị.
Di chúc có thể định đoạt cả tài sản chưa có giấy chứng nhận hoặc tài sản sẽ có trong tương lai, nhưng phần mô tả cần rõ ràng. Nếu tài sản chưa có giấy tờ, hỏi trước công chứng viên về cách ghi để sau này có thể thực hiện được.
Các bước công chứng di chúc
Trình tự chung tại tổ chức hành nghề công chứng:
- Người lập trực tiếp đến tổ chức hành nghề công chứng, hoặc đề nghị công chứng viên đến nhà, bệnh viện nếu già yếu, không đi lại được hoặc có lý do chính đáng.
- Nộp phiếu yêu cầu và giấy tờ. Công chứng viên kiểm tra giấy tờ, hỏi người lập về ý định định đoạt tài sản.
- Công chứng viên trao đổi trực tiếp với người lập để đánh giá sự minh mẫn và tự nguyện. Có thể đề nghị người nhà ra ngoài trong lúc này.
- Soạn hoặc kiểm tra dự thảo di chúc, giải thích cho người lập quyền, nghĩa vụ và hệ quả pháp lý. Người lập đọc lại hoặc được đọc cho nghe.
- Người lập ký hoặc điểm chỉ vào từng trang di chúc trước mặt công chứng viên.
- Công chứng viên ghi lời chứng, ký và đóng dấu. Người lập nhận bản di chúc đã công chứng, tổ chức lưu hồ sơ theo quy định.
Thời gian thực hiện thường không dài nếu giấy tờ đầy đủ và tình huống đơn giản, nhưng nên dành đủ thời gian cho phần trao đổi với công chứng viên. Đây là phần quan trọng nhất đối với độ vững của di chúc về sau.
Công chứng hay chứng thực tại UBND cấp xã
Cả hai đều là hình thức di chúc có xác nhận của bên thứ ba. Điểm khác nhau chính:
| Nội dung | Công chứng | Chứng thực tại UBND cấp xã |
|---|---|---|
| Người thực hiện | Công chứng viên | Người có thẩm quyền chứng thực tại UBND cấp xã |
| Nơi làm | Tổ chức hành nghề công chứng, hoặc ngoài trụ sở khi có lý do | Trụ sở UBND xã, phường, đặc khu |
| Nội dung xác nhận | Năng lực, sự tự nguyện của người lập và tính hợp pháp của nội dung | Chủ yếu xác nhận người lập, chữ ký và sự tự nguyện theo quy định chứng thực |
| Phù hợp khi | Tài sản giá trị lớn, nội dung phức tạp, có nguy cơ tranh chấp | Ở xa tổ chức công chứng, nội dung đơn giản |
| Lưu hồ sơ | Có, theo quy định công chứng | Có, theo sổ chứng thực |
Sau sắp xếp chính quyền hai cấp từ tháng 7/2025, UBND cấp xã gồm xã, phường, đặc khu. Không phải nơi nào cũng bố trí như nhau, nên hỏi trước bộ phận một cửa về việc tiếp nhận chứng thực di chúc, giấy tờ và lịch làm việc. Với nhà đất giá trị lớn, công chứng thường được ưu tiên vì phạm vi kiểm tra rộng hơn.
Dù chọn nơi nào, người lập vẫn phải trực tiếp có mặt, tự trình bày ý muốn và ký trước mặt người thực hiện. Bản di chúc chứng thực cũng nên được cất giữ và báo cho người thân như với di chúc công chứng, vì sổ chứng thực ở xã chỉ ghi nhận việc chứng thực, gia đình vẫn cần biết bản gốc đang ở đâu.
Những trường hợp công chứng viên có thể từ chối hoặc đề nghị làm rõ
Nghi ngờ người lập không minh mẫn. Nếu có căn cứ cho thấy người lập mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức, làm chủ hành vi, công chứng viên có thể đề nghị làm rõ, ví dụ khám sức khoẻ; không làm rõ được thì từ chối.
Có dấu hiệu bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép. Người nhà trả lời thay, người lập có vẻ sợ hãi, lời nói không khớp dự thảo đều là dấu hiệu công chứng viên chú ý.
Người lập không tự yêu cầu. Người khác mang giấy uỷ quyền đến yêu cầu công chứng di chúc thay người lập thì không được.
Nội dung vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội. Ví dụ di chúc gắn điều kiện trái luật.
Có căn cứ tài sản không thuộc quyền của người lập. Ví dụ định đoạt toàn bộ tài sản chung vợ chồng như của riêng. Công chứng viên có thể đề nghị điều chỉnh phạm vi định đoạt.
Công chứng viên có quan hệ với người được hưởng. Công chứng viên không được công chứng di chúc nếu chính họ, hoặc cha mẹ, vợ chồng, con của họ là người thừa kế hay có lợi ích liên quan. Khi đó tổ chức sẽ bố trí công chứng viên khác.
Công chứng di chúc ngoài trụ sở: tại nhà, tại bệnh viện
Luật Công chứng cho phép công chứng ngoài trụ sở trong một số trường hợp, trong đó có người yêu cầu công chứng là người già yếu, không thể đi lại được, đang điều trị tại cơ sở y tế, hoặc có lý do chính đáng khác. Đây là lựa chọn rất phổ biến với di chúc, vì người lập thường cao tuổi hoặc đang bệnh. Gia đình liên hệ trước với tổ chức hành nghề công chứng, trình bày hoàn cảnh, hẹn ngày giờ và chuẩn bị đủ giấy tờ như khi đến trụ sở.
Khi công chứng viên đến, nên bố trí một không gian yên tĩnh, đủ ánh sáng, để công chứng viên trao đổi riêng với người lập. Với người đang nằm viện, nên báo trước cho bác sĩ, chọn thời điểm người bệnh tỉnh táo nhất trong ngày và không vừa dùng thuốc gây buồn ngủ. Nếu bệnh viện có quy định về người ra vào phòng bệnh, cần xin phép trước để công chứng viên vào được.
Công chứng ngoài trụ sở vẫn phải tuân thủ đầy đủ trình tự như tại trụ sở: công chứng viên kiểm tra giấy tờ, đánh giá năng lực của người lập, đọc hoặc cho người lập đọc lại, chứng kiến người lập ký hoặc điểm chỉ. Chi phí đi lại thường được tính thêm theo thoả thuận và niêm yết của tổ chức.
Chi phí: những khoản cấu thành
Chi phí công chứng di chúc thường gồm phí công chứng theo quy định của nhà nước, thù lao công chứng nếu có các việc như soạn thảo, đánh máy, sao chụp, và chi phí đi lại nếu công chứng ngoài trụ sở. Mức phí và thù lao do văn bản hiện hành và từng tổ chức niêm yết, có thể thay đổi theo thời gian, nên hỏi trước và yêu cầu được xem bảng niêm yết công khai tại trụ sở.
Với chứng thực tại UBND cấp xã, lệ phí chứng thực cũng theo quy định hiện hành, đối chiếu tại bộ phận một cửa. Người lập không nên chọn hình thức chỉ dựa vào chi phí, vì khoản chênh lệch thường nhỏ so với giá trị tài sản và với chi phí của một vụ tranh chấp về sau.
Nếu người lập là người cao tuổi, người có hoàn cảnh khó khăn, nên hỏi tổ chức hành nghề công chứng về chính sách hỗ trợ nếu có. Bên cạnh đó, nên giữ lại hoá đơn, biên lai, vì đó cũng là một chứng cứ cho thấy thời điểm và địa điểm di chúc được lập.
Sau khi công chứng: giữ bản nào, báo cho ai
Người lập thường nhận một hoặc nhiều bản di chúc đã công chứng, tổ chức hành nghề công chứng lưu hồ sơ. Người lập có thể tự giữ bản của mình, giao người tin cậy giữ, hoặc đề nghị tổ chức nhận lưu giữ luôn bản gốc. Dù chọn cách nào, cần có ít nhất một người biết di chúc đã được công chứng ở đâu, để khi người lập mất, gia đình có thể liên hệ xin trích lục hồ sơ nếu bản gốc bị thất lạc.
Người lập có thể giữ kín nội dung với các con, nhưng việc cho họ biết đã có di chúc giúp tránh hiểu lầm về sau. Nếu sau này muốn sửa, người lập có thể lập di chúc mới tại bất kỳ tổ chức hành nghề công chứng nào, và nên ghi rõ bản mới thay thế bản cũ.
Cuối cùng, công chứng di chúc chỉ là bước định đoạt. Khi người lập mất, những người thừa kế vẫn phải làm thủ tục khai nhận di sản theo di chúc, rồi sang tên từng loại tài sản. Di chúc công chứng rõ ràng giúp các bước đó diễn ra nhanh hơn và ít vướng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có thể uỷ quyền cho con đi công chứng di chúc thay không?
Không. Luật Công chứng yêu cầu người lập di chúc phải tự mình yêu cầu công chứng. Nếu người lập không đi được, có thể đề nghị công chứng viên đến tận nơi ở hoặc bệnh viện.
Công chứng di chúc có cần mang giấy chứng nhận quyền sử dụng đất bản chính không?
Thường cần bản chính hoặc bản sao để công chứng viên đối chiếu và mô tả tài sản chính xác. Mỗi tổ chức có thể yêu cầu khác nhau, nên gọi hỏi trước. Nếu giấy tờ đang thế chấp ngân hàng, báo trước để được hướng dẫn.
Có thể công chứng di chúc ở tỉnh khác nơi có nhà đất không?
Với di chúc, người lập có thể đến tổ chức hành nghề công chứng thuận tiện cho mình. Quy định về phạm vi công chứng hợp đồng liên quan bất động sản không áp dụng y hệt cho di chúc, nhưng nên hỏi trước tổ chức định đến để chắc chắn.
Chứng thực di chúc ở UBND xã có giá trị như công chứng không?
Di chúc có chứng thực là một hình thức hợp pháp, được luật công nhận ngang với di chúc có công chứng về mặt hình thức. Khác biệt chủ yếu nằm ở phạm vi kiểm tra và loại công việc mỗi nơi thực hiện.
Có cần người làm chứng khi công chứng di chúc không?
Thông thường không bắt buộc. Riêng trường hợp người lập không biết chữ, không đọc được, không nghe được hoặc không ký được thì cần người làm chứng theo quy định, và người làm chứng đó phải đáp ứng điều kiện luật đặt ra.
Di chúc đã công chứng có bị kiện không?
Có thể, nếu có người cho rằng di chúc không hợp pháp, ví dụ người lập không minh mẫn hoặc bị ép buộc. Tuy nhiên vì công chứng viên đã kiểm tra trực tiếp, việc chứng minh di chúc công chứng không hợp pháp thường khó hơn nhiều so với di chúc tự lập.