Theo Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế được xác định theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết; riêng việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản thì theo pháp luật của nước nơi có bất động sản. Nói gọn: nhà đất ở Việt Nam đi theo luật Việt Nam, còn tiền, xe, cổ phần, đồ đạc thì về nguyên tắc theo luật nước mà người mất mang quốc tịch, trừ khi Việt Nam và nước đó có điều ước quốc tế quy định khác.
Quy tắc nghe đơn giản nhưng trong gia đình thật nó tạo ra những kết quả bất ngờ: cùng một người mất, căn nhà ở Hà Nội chia theo hàng thừa kế Việt Nam, còn khoản tiền gửi ở Việt Nam lại có thể phải xét theo luật nước ngoài. Bài giải thích quy tắc này bằng ba ví dụ giả định, chỉ ra khi nào nó thật sự làm thay đổi kết quả, và ai là người áp dụng nó trong thực tế.
Vì sao phải chọn luật
Mỗi nước có luật thừa kế riêng, và chúng khác nhau ở những điểm quan trọng: ai là người thừa kế khi không có di chúc, vợ hoặc chồng còn sống được bao nhiêu, có phần bắt buộc cho con cái và cha mẹ hay không, di chúc phải lập theo hình thức nào. Ở Việt Nam, khi không có di chúc, vợ chồng, cha mẹ và con của người mất cùng ở hàng thứ nhất và chia đều. Pháp luật một số nước lại ưu tiên vợ hoặc chồng còn sống nhận phần lớn hơn, hoặc không có phần bắt buộc cho con đã trưởng thành.
Khi việc thừa kế chỉ có yếu tố Việt Nam, không có câu hỏi gì. Nhưng khi người mất mang quốc tịch nước ngoài, hoặc người thừa kế ở nước ngoài, hoặc tài sản nằm ở nhiều nước, câu hỏi "luật nước nào" phải được trả lời trước, vì nó quyết định danh sách người thừa kế và phần của từng người. Phần pháp luật áp dụng cho quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài trong Bộ luật Dân sự 2015 là nơi trả lời câu hỏi đó ở Việt Nam.
Cần phân biệt với chuyện thủ tục. Dù áp dụng luật nước nào để xác định ai được hưởng, việc sang tên nhà đất ở Việt Nam vẫn làm theo thủ tục Việt Nam, tại tổ chức công chứng và văn phòng đăng ký đất đai ở Việt Nam. Luật nước ngoài chỉ có thể ảnh hưởng đến nội dung, không thay đổi nơi làm và cách làm giấy tờ.
Các quy tắc chọn luật chính cần nhớ
Dưới đây là các quy tắc liên quan trực tiếp đến thừa kế trong Bộ luật Dân sự 2015, viết theo cách hiểu phổ thông. Khi áp dụng vào hồ sơ thật, công chứng viên hoặc toà án sẽ xem xét đầy đủ cả điều ước quốc tế và trường hợp cụ thể.
- Thừa kế nói chung: theo pháp luật của nước mà người để lại di sản có quốc tịch ngay trước khi chết.
- Bất động sản: việc thực hiện quyền thừa kế theo pháp luật của nước nơi có bất động sản. Nhà đất ở Việt Nam theo luật Việt Nam.
- Năng lực lập, sửa đổi, huỷ bỏ di chúc: theo pháp luật của nước mà người lập di chúc có quốc tịch tại thời điểm lập.
- Hình thức di chúc: được công nhận nếu phù hợp với pháp luật của một trong các nơi như nơi lập di chúc, nơi người lập cư trú hoặc có quốc tịch lúc lập hoặc lúc chết, nơi có bất động sản.
- Người có nhiều quốc tịch, trong đó có quốc tịch Việt Nam: khi phải áp dụng luật quốc tịch thì áp dụng pháp luật Việt Nam.
- Điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên có quy định khác thì áp dụng điều ước. Một số hiệp định tương trợ tư pháp có điều khoản riêng về thừa kế.
Quy tắc về người nhiều quốc tịch rất hay gặp với cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Một người vừa có quốc tịch Việt Nam vừa có quốc tịch nước khác, khi mất, thường được xét theo luật Việt Nam cho phần cần áp dụng luật quốc tịch, dù họ sống cả đời ở nước ngoài.
Ba ví dụ giả định
Các ví dụ dưới chỉ để minh hoạ cách quy tắc vận hành, không phải lời khuyên cho một hồ sơ cụ thể. Phần luật nước ngoài trong ví dụ được mô tả chung chung, vì mỗi nước, thậm chí mỗi bang, có quy định riêng.
| Tình huống | Nhà đất ở Việt Nam | Tiền gửi, xe, đồ đạc | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Ông Bình mang quốc tịch Canada, đã thôi quốc tịch Việt Nam, có nhà ở TP. Hồ Chí Minh và tiền gửi ở Việt Nam | Theo luật Việt Nam | Về nguyên tắc theo luật Canada | Hai phần di sản có thể chia theo hai bộ quy tắc khác nhau |
| Bà Thu có cả quốc tịch Việt Nam và quốc tịch Úc, sống ở Úc, có đất ở Quảng Ngãi | Theo luật Việt Nam | Áp dụng luật Việt Nam vì bà có quốc tịch Việt Nam | Thực tế gần như cả di sản ở Việt Nam đi theo luật Việt Nam |
| Ông Khải là công dân Việt Nam sống ở Hà Nội, có căn hộ ở Nhật | Theo luật Việt Nam | Theo luật Việt Nam | Căn hộ ở Nhật đi theo luật Nhật về bất động sản và thủ tục ở Nhật |
Ví dụ đầu cho thấy vì sao gia đình người đã thôi quốc tịch Việt Nam cần cẩn trọng: công chứng viên ở Việt Nam có thể phải xác định nội dung luật nước ngoài cho phần động sản. Việc này cần bằng chứng về luật nước ngoài, và khi không xác định được nội dung luật nước ngoài, Bộ luật Dân sự có quy tắc áp dụng pháp luật Việt Nam.
Khi nào quy tắc chọn luật thật sự làm thay đổi kết quả
Khi luật hai nước khác nhau về người thừa kế. Nếu luật nước ngoài cũng chia đều cho vợ chồng, cha mẹ, con như Việt Nam, kết quả gần như không đổi. Chỉ khi hai luật khác nhau rõ, ví dụ nước kia cho vợ hoặc chồng nhận toàn bộ một phần tài sản nhất định trước khi chia, thì việc chọn luật mới có ý nghĩa thực tế.
Khi có người không phụ thuộc di chúc. Luật Việt Nam bảo đảm một phần di sản cho con chưa thành niên, cha mẹ, vợ chồng và con đã thành niên không có khả năng lao động dù di chúc không cho họ hưởng. Với nhà đất ở Việt Nam, quy tắc này vẫn áp dụng. Người lập di chúc ở nước ngoài để toàn bộ nhà ở Việt Nam cho một người cần biết điều đó.
Khi di chúc lập theo hình thức nước ngoài. Di chúc đánh máy có người làm chứng theo kiểu một số nước có thể vẫn được công nhận về hình thức ở Việt Nam, nhờ quy tắc công nhận theo pháp luật nơi lập. Nhưng nó vẫn phải được hợp pháp hoá và dịch để dùng.
Khi gia đình tranh chấp. Nếu mọi người thống nhất, công chứng viên áp dụng quy tắc và các bên thoả thuận phân chia. Nếu có tranh chấp, toà án sẽ xác định luật áp dụng; với tranh chấp về bất động sản trên lãnh thổ Việt Nam, toà án Việt Nam có thẩm quyền.
Giấy tờ cần có khi người mất mang quốc tịch nước ngoài
Ngoài bộ hồ sơ thừa kế thông thường, những giấy dưới đây giúp công chứng viên xác định đúng quy tắc chọn luật. Giấy do nước ngoài cấp cần hợp pháp hoá và dịch theo quy định, trừ khi được miễn.
- Hộ chiếu nước ngoài của người mất còn hiệu lực tại thời điểm mất, hoặc giấy tờ khác thể hiện quốc tịch lúc đó.
- Giấy tờ cho biết người mất đã thôi quốc tịch Việt Nam hay chưa: quyết định cho thôi quốc tịch, hoặc ngược lại là hộ chiếu Việt Nam, giấy xác nhận có quốc tịch Việt Nam.
- Giấy chứng tử ghi rõ ngày giờ mất, để xác định "ngay trước khi chết" người đó mang quốc tịch nào.
- Di chúc, nếu có, kèm giấy tờ về nơi lập và hình thức lập.
- Bản dịch văn bản pháp luật nước ngoài liên quan, nếu cần áp dụng luật nước ngoài cho phần động sản và công chứng viên yêu cầu.
Giấy về quốc tịch Việt Nam thường là giấy khó tìm nhất, vì nhiều người ra đi đã lâu không còn giữ quyết định thôi quốc tịch. Hỏi cơ quan đại diện hoặc cơ quan quản lý quốc tịch sớm nếu trong nhà không ai chắc.
Ai áp dụng những quy tắc này trong thực tế
Với đa số gia đình, người đầu tiên đặt câu hỏi "luật nước nào" là công chứng viên khi tiếp nhận hồ sơ khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản. Khi thấy người mất có quốc tịch nước ngoài, công chứng viên sẽ hỏi giấy tờ quốc tịch, có thể yêu cầu bằng chứng về pháp luật nước ngoài cho phần động sản, hoặc khuyên gia đình chỉ lập văn bản cho phần bất động sản ở Việt Nam trước.
Khi những người thừa kế không thống nhất, việc áp dụng luật sẽ do toà án quyết định. Toà có thể yêu cầu các bên cung cấp nội dung luật nước ngoài, hoặc tự tìm hiểu qua kênh tương trợ tư pháp. Quá trình này kéo dài hơn một vụ chia thừa kế thông thường, và chi phí dịch thuật, xác minh đáng kể.
Vì vậy, nếu gia đình có người mất mang quốc tịch nước ngoài và di sản không chỉ có nhà đất, nên hỏi luật sư trước khi chọn hướng làm. Có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hồ sơ của mình rơi vào quy tắc nào, giấy tờ gì cần gom, và có nên tách phần tài sản ở Việt Nam ra làm trước hay không.
Những gì người lập kế hoạch thừa kế nên làm từ khi còn sống
Nếu bạn là người Việt ở nước ngoài có tài sản ở Việt Nam, hoặc là người ở Việt Nam có tài sản ở nước ngoài, một chút chuẩn bị giúp con cháu đỡ rất nhiều. Trước hết, biết rõ mình đang mang quốc tịch nào và giữ giấy tờ chứng minh. Quốc tịch tại thời điểm mất là chìa khoá cho cả quy tắc chọn luật.
Thứ hai, cân nhắc lập di chúc cho phần tài sản ở Việt Nam theo hình thức của pháp luật Việt Nam, ví dụ công chứng tại cơ quan đại diện Việt Nam hoặc khi về nước. Di chúc như vậy ít vướng hơn khi dùng ở Việt Nam so với di chúc lập theo hình thức nước ngoài. Nếu có di chúc ở nước ngoài cho tài sản ở đó, hãy đảm bảo hai di chúc không mâu thuẫn nhau, vì di chúc lập sau có thể bị hiểu là thay thế di chúc trước.
Thứ ba, ghi lại danh mục tài sản ở mỗi nước và người giữ giấy tờ. Phần lớn rắc rối thừa kế xuyên biên giới không đến từ luật, mà từ việc con cháu không biết tài sản ở đâu và giấy tờ nằm trong tay ai.
Câu hỏi thường gặp
Người mất mang quốc tịch nước ngoài thì nhà ở Việt Nam có phải chia theo luật nước ngoài không?
Không. Việc thực hiện quyền thừa kế đối với bất động sản theo pháp luật nơi có bất động sản, nên nhà đất ở Việt Nam đi theo luật Việt Nam. Luật nước ngoài chỉ có thể liên quan đến phần động sản, trừ khi điều ước quốc tế quy định khác.
Người có hai quốc tịch Việt Nam và Mỹ mất ở Mỹ thì tiền gửi ở Việt Nam chia theo luật nào?
Theo quy tắc của Bộ luật Dân sự, người nhiều quốc tịch trong đó có quốc tịch Việt Nam thì khi cần áp dụng luật quốc tịch sẽ áp dụng pháp luật Việt Nam. Phần tài sản ở Mỹ có thể đi theo thủ tục và luật ở Mỹ.
Ai chứng minh nội dung luật nước ngoài?
Thông thường bên muốn áp dụng luật nước ngoài phải cung cấp, hoặc cơ quan giải quyết tự tìm hiểu qua kênh chính thức. Bằng chứng có thể là văn bản luật đã dịch, ý kiến của cơ quan có thẩm quyền nước đó. Không xác định được thì pháp luật Việt Nam được áp dụng.
Di chúc lập ở nước ngoài có ghi chọn luật Việt Nam thì có giá trị không?
Pháp luật Việt Nam về thừa kế không cho người lập di chúc tự chọn luật áp dụng như hợp đồng; quy tắc chọn luật do Bộ luật Dân sự đặt ra. Câu chọn luật trong di chúc có thể không có hiệu lực như mong muốn, nên hỏi luật sư khi lập.
Hiệp định tương trợ tư pháp ảnh hưởng gì đến việc chia thừa kế?
Một số hiệp định giữa Việt Nam và nước khác có quy định riêng về luật áp dụng cho thừa kế, về miễn hợp pháp hoá giấy tờ, hoặc về thông báo khi công dân nước kia mất. Khi có hiệp định, quy định trong đó được ưu tiên.
Có thể chia phần ở Việt Nam trước, phần ở nước ngoài sau không?
Được, và đây là cách nhiều gia đình làm. Mỗi phần tài sản làm theo thủ tục của nước nơi có tài sản. Cần đảm bảo danh sách người thừa kế và cách chia ở hai nơi không mâu thuẫn, để tránh tranh chấp về sau.